در زمان جنگ چه چیزهایی گران و چه چیزهایی ارزان میشوند؟
مفاهیم اقتصادی
وقتی سایه‌ی جنگ روی اقتصاد می‌افتد، قیمت همه‌ی کالاها یکسان واکنش نشان نمی‌دهد. برنج، دارو و باتری ممکن است در مدت کوتاهی کمیاب شوند، در حالی که مغازه‌ها و سهام بسیاری از شرکت‌ها خریدار پیدا نمی‌کنند. دانستن این‌که در زمان جنگ چه چیزهایی گران میشود و کدام کالا یا دارایی افت میکند، به خانوارها کمک میکند پیش از هجوم خرید تصمیم بگیرند و قدرت خرید پس‌انداز خود را حفظ کنند. الگوی گرانی در بحران‌های نظامی تکرارشونده است. کالاهایی که برای ادامه‌ی زندگی ضروری‌اند یا به واردات وابسته‌اند زودتر جهش می‌کنند، و دارایی‌هایی که در شرایط اضطراری نقد نمی‌شوند یا مصرف آنها قابل حذف است، کم‌خریدار می‌مانند. شناخت همین الگو پایهی برنامه‌ریزی خرید و نگهداری پس‌انداز در روزهای پرتنش است.
در زمان جنگ چه چیزهایی گران میشود؟
در شرایط جنگی، قیمت کالاهای اساسی خوراکی، دارو و اقلام بهداشتی، سوخت و وسایل گرمایشی، ابزارهای بقا مثل پاوربانک و چراغ اضطراری، کالاهای بادوام وارداتی و دارایی‌هایی مانند طلا و ارز خارجی زودتر و تندتر از بقیه‌ی بازار بالا می‌رود. وجه مشترک این گروه‌ها ضروری بودن برای ادامه‌ی زندگی یا کاربرد آنها در حفظ ارزش پول است.
- اختلال در تامین و توزیع: آسیب به مسیرهای حمل، محدودیت واردات و کمبود سوخت ناوگان پخش باعث میشود کالا دیرتر و کمتر به فروشگاه‌ها برسد.
- افت ارزش پول ملی: با کاهش ارزش ریال، قیمت کالاهای وارداتی و کالاهایی که مواد اولیه‌ی وارداتی دارند به‌سرعت تعدیل میشود.
- خرید هیجانی ناشی از ترس: هجوم هم‌زمان خانوارها به فروشگاه‌ها تقاضا را چند روزه بالا می‌برد و موجودی را پیش از رسیدن محموله‌ی بعدی تمام میکند.
وقتی عرضه‌ی رسمی کالایی متوقف شود، بازار سیاه شکل می‌گیرد و همان کالا با قیمتی بسیار بالاتر از نرخ عادی دست‌به‌دست میشود. ریشه‌ی بلندمدت این افزایش‌ها به علل تورم در اقتصاد ایران برمی‌گردد که جنگ فقط شدت آنها را بیشتر میکند.
مواد غذایی اساسی و خوراکی‌های کنسروی با ماندگاری بالا
برنج، آرد، حبوبات، روغن، کنسرو و خشکبار جزو نخستین اقلامی‌اند که در بحران کمیاب میشوند. این خوراکی‌ها ماندگاری بالایی دارند، به یخچال نیاز ندارند و در قطعی برق هم قابل مصرف‌اند. به همین دلیل در روزهای اول تنش، خانوارها هم‌زمان سراغ آنها می‌روند و موجودی فروشگاه‌ها زودتر از توان توزیع تمام میشود.
هجوم هم‌زمان خرید به‌تنهایی قیمت را بالا می‌برد، حتی وقتی عرضه هنوز کاهش پیدا نکرده است. انبار کردن خوراکی‌های فاسدشدنی مثل لبنیات، گوشت و میوه هم تقاضای ساختگی می‌سازد، به تورم مصنوعی دامن می‌زند و بخشی از آن پیش از مصرف دور ریخته میشود.
رویکرد منطقی‌تر، خرید اقلام ماندگار پیش از اوج تقاضا و به اندازه‌ی مصرف معمول خانوار است. چرخش موجودی (مصرف بسته‌های قدیمی‌تر و جایگزینی آنها با خرید تازه) هم کمک میکند تاریخ انقضای ذخیره نگذرد و پولی هدر نرود.
دارو، تجهیزات پزشکی و اقلام بهداشتی ضروری
در بحران، تقاضا برای چهار گروه از اقلام درمانی و بهداشتی هم‌زمان بالا می‌رود و کمبود آنها زودتر از بقیه احساس میشود.
- داروهای بیماری‌های مزمن: داروهای دیابت، فشار خون، بیماری‌های قلبی و تیروئید که قطع مصرف آنها برای بیمار ممکن نیست.
- مسکن‌ها و داروهای عمومی: داروهای تب‌بر و ضددرد که بسیاری از خانوارها برای احتیاط تهیه می‌کنند.
- لوازم کمک‌های اولیه: باند، گاز استریل، چسب زخم، ضدعفونی‌کننده و دماسنج.
- اقلام بهداشتی: پوشک کودک و سالمند، پد بهداشتی، صابون و شوینده‌ها.
تولید بسیاری از داروها و تجهیزات پزشکی به مواد اولیه‌ی وارداتی وابسته است. وقتی واردات کند شود یا شبکه‌ی پخش دارویی با اختلال روبه‌رو شود، داروخانه‌ها حتی با وجود تقاضای ثابت هم موجودی کافی دریافت نمی‌کنند و کمیابی به گرانی می‌رسد.
برای داروی بیماری مزمن، ذخیره‌ای به اندازه‌ای که پزشک در نسخه تعیین کرده کافی است. خرید چندبرابر نیاز، داروی بیماران دیگر را کم میکند و با گذشت تاریخ انقضا هم به هدر می‌رود. شرایط نگهداری داروها از نظر دما، رطوبت و نور را هم پیش از ذخیره بررسی کنید.
سوخت، انرژی و تجهیزات گرمایشی اضطراری
اثر جنگ بر انرژی در دو سطح دیده میشود. در سطح جهانی، درگیری در مناطق تولید یا مسیرهای انتقال نفت و گاز نگرانی از قطع عرضه را بالا می‌برد و قیمت‌ها را جهش می‌دهد؛ با آغاز جنگ اوکراین هم قیمت نفت در مدت کوتاهی جهش چشمگیری کرد. نوسان‌های این بازار را می‌توان در قیمت لحظه‌ای نفت برنت دنبال کرد.
در سطح خانوار، کمبود سوخت خانگی و گرمایشی محسوس‌تر است. کپسول گاز مایع، نفت سفید، بخاری‌های نفتی و ژنراتورهای کوچک بنزینی با آسیب به زیرساخت یا اختلال در توزیع، کمیاب و گران میشوند. در بحران‌هایی مانند اوکراین و سوریه هم وسایل گرمایشی، ژنراتور و لوازم بادوام در صدر اولویت خرید مردم قرار گرفت.
ذخیره‌ی سوخت در خانه خطر آتش‌سوزی و مسمومیت دارد. اگر نگهداری مقداری سوخت ضروری است، آن را در ظرف استاندارد و فضای تهویه‌دار نگه دارید و ژنراتور را فقط در فضای باز روشن کنید.
تجهیزات ارتباطی و ابزارهای بقا
قطعی برق، اینترنت و شبکه‌ی موبایل در جنگ، ابزارهایی را که در روزهای عادی کم‌اهمیت به نظر می‌رسند به اقلام ضروری تبدیل میکند. تقاضا برای این گروه ناگهان جهش میکند و چون بیشتر آنها وارداتی‌اند و موجودی بازار محدود است، زودتر از بسیاری از کالاها گران و نایاب میشوند.
- پاوربانک و باتری قلمی: برای شارژ گوشی و روشن نگه داشتن وسایل کوچک در قطعی برق.
- رادیوی باتری‌خور یا دینامی: برای دریافت اخبار رسمی وقتی اینترنت و تلویزیون در دسترس نیست.
- چراغ قوه و چراغ اضطراری شارژی: برای روشنایی شب و تردد در پناهگاه یا راه‌پله.
- شارژر خورشیدی: برای شارژ دوباره‌ی پاوربانک در قطعی‌های طولانی.
- فیلتر آب قابل حمل: برای دسترسی به آب آشامیدنی در اختلال شبکه‌ی آب‌رسانی.
- بی‌سیم دستی: برای ارتباط کوتاه‌برد اعضای خانواده، با رعایت مقررات استفاده از فرکانس.
کیفیت این ابزارها در لحظه‌ی بحران تعیین‌کننده است. پاوربانک با ظرفیت اعلامی غیرواقعی یا باتری تقلبی درست وقتی که لازم است کار نمی‌کند. بهتر است این اقلام پیش از بحران و از فروشنده‌ی معتبر خریده شوند، یک‌بار آزمایش شوند و پاوربانک‌ها بهصورت دوره‌ای شارژ بمانند.
کالاهای مصرفی بادوام و لوازم خانگی اساسی
قیمت لوازم خانگی، گوشی موبایل، لپ‌تاپ و قطعات فنی وارداتی به نرخ ارز در بازار آزاد گره خورده است. در بحران، فروشندگان قیمت را بر پایهی نرخ انتظاری ارز تعیین می‌کنند و چون تامین دوباره‌ی کالا گران‌تر تمام میشود، قیمت‌ها سریع و پله‌ای بالا می‌رود. گاهی هم فروشنده‌ها تا روشن شدن نرخ، از فروش خودداری می‌کنند و کمیابی موقت به جهش قیمت دامن می‌زند.
خرید کالاهای بادوامی که خانوار واقعا به آنها نیاز دارد، پیش از جهش قیمت، می‌تواند هزینهی خرید آیندهی خانوار را کم کند و یکی از روش‌های محافظت از پول در برابر تورم است. اگر یخچال فرسوده یا گوشی خراب به‌زودی باید تعویض شود، خرید زودتر هزینهی واقعی آن را کم میکند.
این خرید اما سرمایه‌گذاری به حساب نمی‌آید. کالای بادوام با استفاده مستهلک میشود، فروش دوباره‌ی آن با افت قیمت همراه است و نقدشوندگی سرمایه در آن پایین است. خرید چند دستگاه با نیت فروش در آینده، پول را در کالایی حبس میکند که در بحران به‌سختی خریدار پیدا میکند.
کدام دارایی‌ها در زمان جنگ گران میشوند؟
وقتی ارزش پول ملی افت میکند، خانوارها برای حفظ قدرت خرید به دارایی‌هایی رو می‌آورند که قابل حمل‌اند و در شرایط اضطراری سریع نقد میشوند. همین تقاضای هم‌زمان قیمت این دارایی‌ها را بالا می‌برد، حتی وقتی عرضه‌ی آنها تغییری نکرده است.
طلا و ارزهای معتبر دو گروه اصلی این دارایی‌ها هستند و رفتار قیمتی آنها در بحران شباهت‌ها و تفاوت‌های مهمی دارد. انتخاب بهترین سرمایه‌گذاری در زمان جنگ اما فقط به جهت قیمت وابسته نیست و به نقدشوندگی، ریسک نگهداری و افق زمانی هر فرد هم بستگی دارد.
طلا، سکه و فلزات گران‌بها
طلا و سکه پناهگاه سنتی پس‌انداز خانوار ایرانی است و در بحران، تقاضای آن از دو جهت بالا می‌رود. از یک سو ریسک‌های ژئوپلیتیک قیمت جهانی انس طلا را بالا می‌برد و از سوی دیگر افت ارزش ریال قیمت داخلی را تقویت میکند. از نظر تاریخی، اثر جنگ بر قیمت طلا در بیشتر درگیری‌های بزرگ به شکل رشد قابل‌توجه دیده شده است، هرچند پس از فروکش تنش، اصلاح قیمت هم رخ داده است.
در خرید طلا در زمان جنگ، دو نکته‌ی کاربردی اهمیت دارد.
- حباب سکه‌های کوچک: ربع‌سکه و نیم‌سکه در بحران ممکن است حباب بزرگی نسبت به ارزش ذاتی طلای خود بگیرند و این حباب با آرام شدن فضا به‌سرعت تخلیه شود.
- طلای آنلاین بدون تحویل فیزیکی: اگر پلتفرم امکان تحویل طلای واقعی را نداشته باشد، در قطعی اینترنت یا توقف فعالیت آن ممکن است فروش دارایی تا مدتی ممکن نباشد.
ارزهای معتبر جهانی (دلار، یورو و استیبل‌کوین‌ها)
با افت ارزش ریال، تقاضا برای دلار و یورو به‌عنوان ذخیره‌ی ارزش بالا می‌رود و فشار خرید، نرخ بازار آزاد را بالا می‌برد. در بحران، میان نرخی که روی تابلوی صرافی‌ها اعلام میشود و نرخی که فروشندگان کالا بر اساس آن قیمت‌گذاری می‌کنند فاصله ایجاد میشود. گاهی نرخ تابلو عملا معامله‌ای پشت خود ندارد و قیمت کالاها با نرخ انتظاری بالاتری تعیین میشود.
استیبل‌کوین‌ها (Stablecoin) مثل تتر و ارزهای دیجیتالی مثل بیت کوین به اینترنت وابسته‌اند. در قطعی یا محدودیت اینترنت، دسترسی به کیف پول و صرافی قطع میشود و صرافی‌ها هم ممکن است برداشت را متوقف کنند. بیت کوین در آغاز بحران‌ها رفتار پناهگاهی پایداری نشان نداده و با شروع جنگ اوکراین هم نوسان شدیدی را تجربه کرد.
نگهداری اسکناس ارز هم ریسک‌های خود را دارد، از سرقت و اسکناس تقلبی تا محدودیت‌های قانونی خرید و فروش ارز. نرخ ارز پس از کاهش تنش هم ممکن است اصلاح شود، پس رشد آن در دوره‌ی بحران را نمی‌توان ماندگار فرض کرد.
در زمان جنگ چه چیزهایی ارزان میشوند؟
پاسخ کوتاه به این پرسش که در زمان جنگ چه چیزهایی ارزان میشوند، کالاها و دارایی‌هایی است که غیرضروری‌اند یا در بحران نقد نمی‌شوند. این گروه چند دسته‌ی اصلی دارد.
- سهام صنایع غیرضروری در بازار بورس
- املاک تجاری مثل مغازه و دفتر کار
- کالاهای لوکس، خودروهای گران‌قیمت و اقلام تشریفاتی
- خدمات تفریحی، گردشگری و رستوران‌های گران
- ارزش پول ملی در برابر کالا و ارز خارجی
ارزانی در بحران همیشه واقعی نیست. در برخی بازارها قیمت اعلامی بالا میماند، اما خریداری برای آن پیدا نمی‌شود و معاملات عملا متوقف میشود. این وضعیت با کاهش واقعی قیمت فرق دارد، چون فروشنده‌ای که ناچار به فروش فوری است، باید تخفیفی بیشتر از آنچه در آگهی‌ها دیده میشود بدهد.
املاک تجاری، خودروهای لوکس و کالاهای تشریفاتی
جنگ فعالیت بسیاری از کسب‌وکارها را کند یا متوقف میکند. فروش مغازه‌ها افت میکند، شرکت‌ها برنامه‌ی توسعه را کنار می‌گذارند و تقاضا برای اجاره و خرید مغازه، دفتر کار و واحد اداری کم میشود. مالکی که مستاجر خود را از دست بدهد، با خالی ماندن ملک و درآمد اجاره‌ی کمتر روبه‌رو میشود.
کالاها و خدمات تشریفاتی هم نخستین هزینه‌هایی‌اند که خانوار حذف میکند. خودروهای لوکس، لوازم تزئینی گران، مراسم پرهزینه، سفرهای تفریحی و رستوران‌های گران‌قیمت در اولویت حذف قرار می‌گیرند و فروشندگان این بخش برای جذب خریدار به تخفیف رو می‌آورند.
در بازار خودرو و مسکن اما تصویر پیچیده‌تر است. قیمت اعلامی در آگهی‌ها ممکن است بالا بماند، چون فروشنده به‌دلیل تورم حاضر به کاهش قیمت نیست و خریدار هم منتظر روشن شدن شرایط میماند. نتیجه، قفل شدن بازار و رکود معاملات است که با ارزانی واقعی تفاوت دارد و نشان می‌دهد نقدشوندگی سرمایه در این دارایی‌ها در بحران پایین میآید.
افت قیمت و ریزش سهام غیرضروری در بازار بورس
در تنش نظامی، سرمایه از بورس به سمت دارایی‌هایی حرکت میکند که سرمایهگذاران آنها را پناهگاه می‌دانند، مثل طلا و ارز. هم‌زمان، اختلال در تامین مواد اولیه، صادرات و انرژی، زنجیره‌ی تولید شرکت‌ها را مختل میکند. ریسک توقف معاملات هم فشار فروش را بیشتر میکند، چون سهامدار نگران است در زمان نیاز نتواند سهم خود را بفروشد.
در دوره‌های تنش شدید، معاملات بورس ممکن است برای مدتی متوقف شود. در چنین توقفی، سهامدار حتی با قیمت پایینتر هم امکان فروش ندارد و پس از بازگشایی‌ها در دوره‌های تنش، افت شدید شاخص کل بورس تهران دیده شده است. سهام صنایع غیرضروری مثل خدمات تفریحی و کالاهای لوکس بیشترین آسیب را می‌بینند.
صنایع دفاعی و غذایی ممکن است در چنین دوره‌هایی نسبت به کلیت بازار عملکرد بهتری داشته باشند، چون تقاضا برای محصولات آنها کمتر افت میکند. در بورس تهران، شرکت‌های صادرات‌محور و کالایی مثل پتروشیمی‌ها و فلزی‌ها هم وضعیت متفاوتی دارند؛ درآمد ارزی این شرکت‌ها با افت ارزش ریال به ریال بیشتری تبدیل میشود و سهام آنها گاهی در برابر تورم از ارزش پول محافظت میکند. این الگو قاعده‌ی قطعی نیست و سهام این صنایع هم از توقف کلی معاملات، اختلال در صادرات و فشار فروش عمومی در امان نمی‌ماند.
مقایسه کالاها و دارایی‌هایی که در جنگ گران یا ارزان میشوند
جدول زیر خلاصه‌ی پاسخ این پرسش است که در زمان جنگ چه چیزهایی گران میشود و کدام کالا یا دارایی ارزان یا قفل میشود. ستون آخر نشان می‌دهد هر گزینه در شرایط اضطراری تا چه حد قابل تبدیل به پول نقد است.
| کالا یا دارایی | جهت قیمت | علت اصلی | نقدشوندگی در بحران |
|---|---|---|---|
| مواد غذایی ماندگار | گران | هجوم خرید و اختلال توزیع | کالای مصرفی، برای فروش دوباره نیست |
| دارو و اقلام بهداشتی | گران و کمیاب | وابستگی به مواد اولیه‌ی وارداتی | کالای مصرفی |
| سوخت و وسایل گرمایشی | گران | جهش قیمت انرژی و کمبود توزیع | کالای مصرفی |
| تجهیزات ارتباطی و ابزارهای بقا | گران و نایاب | قطعی برق و اینترنت، عرضه‌ی وارداتی محدود | متوسط |
| کالاهای بادوام وارداتی | گران بهصورت پله‌ای | وابستگی قیمت به نرخ ارز آزاد | پایین |
| طلا و سکه | گران | تقاضای پناهگاهی و افت ارزش ریال | بالا برای طلای فیزیکی |
| ارزهای معتبر | گران | افت ارزش ریال | بالا برای اسکناس، وابسته به اینترنت برای استیبل‌کوین |
| سهام صنایع غیرضروری | ارزان یا قفل معاملات | خروج سرمایه و ریسک توقف معاملات | بسیار پایین |
| املاک تجاری | ارزان یا قفل معاملات | افت فعالیت کسب‌وکارها | بسیار پایین |
| خودرو و مسکن | قفل معاملات | قیمت اعلامی بالا و خریدار کم | پایین |
| کالاهای لوکس و خدمات تفریحی | ارزان | حذف از سبد هزینهی خانوار | پایین |
| پول ملی | کاهش ارزش | تورم و فشار تقاضای ارز | بالا، اما با قدرت خرید رو به کاهش |
چگونه می‌توان پیش از گرانی‌های جنگ قدرت خرید را حفظ کرد؟
الگوی کلی بازار در جنگ ساده است. کالاهایی که برای بقا ضروری‌اند و دارایی‌هایی که سریع نقد میشوند گران میشوند و آنچه غیرضروری یا کم‌نقدشونده است ارزان میشود یا معاملات آن قفل میشود. حفظ قدرت خرید خانوار بر همین تمایز بنا میشود.
- خرید زودهنگام و به اندازه‌ی نیاز: اقلام ضروری و کالاهای بادوامی که خانوار به‌زودی به آنها نیاز دارد، اگر پیش از اوج تقاضا خریده شوند، هزینهی کمتری دارند.
- پرهیز از احتکار خوراکی فاسدشدنی: ذخیره‌ی بیش از مصرف، هم پول را هدر می‌دهد و هم به گرانی مصنوعی دامن می‌زند.
- نگه داشتن بخشی از دارایی به شکل نقد و فیزیکی: مقداری پول نقد که هزینههای ضروری دوره‌ای کوتاه را پوشش دهد، در قطعی کارت‌خوان‌ها و بانکداری اینترنتی کارگشاست.
- توجه به نقدشوندگی پیش از خرید دارایی: دارایی‌هایی که در بحران خریدار ندارند یا به اینترنت وابسته‌اند، در لحظه‌ی نیاز به پول کمکی نمی‌کنند.
هیچکدام از دارایی‌هایی که در بحران گران میشوند از نوسان در امان نیستند و پس از فروکش تنش ممکن است اصلاح قیمت را تجربه کنند. انتخاب ترکیب دارایی‌ها به سنجش جداگانه‌ی ریسک، نقدشوندگی و افق زمانی هر گزینه نیاز دارد، و راهنمای بهترین سرمایه‌گذاری در زمان جنگ گزینه‌های مختلف را با همین معیارها بررسی میکند.
سوالات متداول
۱. آیا در زمان جنگ خرید طلا بهتر است یا دلار؟
۲. در شرایط قطعی اینترنت چه بلایی بر سر ارزهای دیجیتال میآید؟
۳. چرا بازار بورس در زمان جنگ افت میکند؟
۴. آیا قیمت مسکن در زمان جنگ کاهش پیدا میکند؟
من انیس مسکینی هستم و به عنوان مدیر محتوای وب‌سایت فراز فعالیت می‌کنم. بیش از هفت سال است که به عنوان تریدر و تحلیلگر در بازارهای مالی حضور دارم و تمرکز اصلی من روی رصد دقیق مارکت، شکار فرصت‌های معاملاتی و تحلیل سناریوهای اقتصادی است. هدف من این است که پیچیده‌ترین مفاهیم بازار را به محتوایی ارزشمند و کاربردی تبدیل کنم تا مخاطبان بتوانند با اتکا به دانش که بهترین اهرم در سرمایه‌گذاری است، تصمیمات دقیق‌تری بگیرند؛ چرا که باور دارم یک محتوای عالی دقیقا مانند یک ترید موفق، باید در بهترین زمان ممکن بالاترین بازدهی را ایجاد کند. در کنار تحلیل و مدیریت محتوا، شیفته‌ی ایده‌پردازی خلاقانه و کشف زوایای پنهان و کمتر دیده‌شده‌ی بازارهای مالی هستم.