تورم چیست؟ بررسی علل تورم در ایران
آموزش بازارهای مالی
مفهوم تورم در اقتصاد به معنی کاهش قدرت خرید مردم است. در وضعیت تورمی قیمتها بالا میروند؛ اما ارزش واقعی پولی که در دستان مردم است ثابت میماند یا حتی ممکن است کمتر بشود. تاثیر تورم فقط به گرانی محدود نیست و ریشه آن را باید در برهمخوردن تعادل میان «نقدینگی» و «عرضه و تقاضا» جستوجو کرد که طی آن افزایش پایه پولی، ضعف رشد اقتصادی و ناهماهنگی در تولید ناخالص داخلی مسیر قیمتها را تغییر میدهند.
در اقتصاد ایران، عواملی مانند کسری بودجه، ساختار مالیات، فشار بر دستمزد، افزایش هزینههای دولت و تغییرات نرخ بهره نقش تعیینکننده دارند و این موضوع که بارها در گزارشهای صندوق بینالمللی پول نیز بررسی شده است. برای سنجش و کنترل تورم از ابزارهایی مثل شاخص قیمت مصرفکننده (CPI)، شاخص قیمت تولیدکننده (PPI) و بررسی سبد کالا و خدمات استفاده میشود و سپس اقداماتی در قالب سیاست پولی، سیاست مالی و تلاش برای کنترل نقدینگی اجرا میشوند تا تورم را مهار کنند. اگر میخواهید بدانید علت تورم چیست، چه نمونههایی دارد و چگونه اندازهگیری میشود، در ادامه این مطلب فراز با ما همراه باشید.
محاسبه تورم
رایجترین معیار برای اندازهگیری تورم، شاخص قیمت مصرفکننده (CPI) است. این شاخص تغییر قیمت یک سبد کالا شامل اقلامی مثل خوراکی، مسکن، حملونقل، پوشاک و خدمات مشخص را در بازههای زمانی مختلف بررسی میکند. وقتی هزینه این سبد بالا میرود، یعنی خانوار برای همان سطح زندگی باید پول بیشتری پرداخت کند و این افزایش، همان «تورم» است.
فرمول محاسبه نرخ تورم سالانه به شرح زیر است:
نرخ تورم = ((CPI سال جاری−CPI سال قبل) ÷ CPI سال قبل) ×۱۰۰
حالا با یک مثال عددی بررسی میکنیم که در ایران نرخ تورم چیست.
فرض کنید شاخص قیمت مصرفکننده در آذرماه سال ۱۴۰۳ برابر با ۳۵۰ بوده است. حالا در آذرماه سال ۱۴۰۴، با توجه به افزایش نقدینگی، رشد پایه پولی، فشار هزینههای دولت، ناترازی کسری بودجه و ضعف رشد اقتصادی، همین شاخص به ۴۹۸.۴ واحد افزایش پیدا کرده است.
برای محاسبه تورم اعداد را در فرمول قرار میدهیم:
- اختلاف شاخصها برابر با ۱۴۸.۴ واحد است.
- وقتی این عدد را بر ۳۵۰ تقسیم کنیم، حاصل ۰.۴۲۴ میشود.
- با ضرب در ۱۰۰، نرخ تورم به عدد ۴۲.۴ درصد میرسد.
این یعنی یک خانوار ایرانی در آذرماه ۱۴۰۴ برای خرید همان سبد کالا و خدماتی که در سال ۱۴۰۳ تهیه میکرده است، بهطور متوسط ۴۲.۴ درصد پول بیشتری پرداخت میکند. به بیان سادهتر، اگر هزینه ماهانه سبد خانوار در آذر ۱۴۰۳ حدود ۱۰ میلیون تومان بوده، در آذر ۱۴۰۴ به حدود ۱۴ میلیون و ۲۴۰ هزار تومان رسیده است.
علت تورم چیست؟
تورم نتیجه زنجیرهای از تصمیمها، رفتارها و شرایط اقتصادی است که بهمرور روی قیمتها اثر میگذارند. وقتی تعادل طبیعی میان تولید، مصرف و درآمد به هم میریزد، قیمتها مسیر صعودی میگیرند و این افزایش به بخشهای مختلف اقتصاد سرایت میکند. در ادامه، سه نوع مهم تورم را بررسی میکنیم که بیشترین نقش را در افزایش قیمتها دارند.
تورم ناشی از فشار تقاضا (Demand-Pull Inflation)
به زبان ساده تورم ناشی از فشار تقاضا زمانی شکل میگیرد که تقاضای مردم برای کالا و خدمات بیشتر از توان تولید اقتصاد باشد. وقتی افراد پول بیشتری در اختیار دارند یا انتظار دارند قیمتها افزایش پیدا کنند، خرید خود را جلو میاندازند. در چنین شرایطی فروشندهها با کمبود کالا روبهرو میشوند و برای مدیریت این وضعیت، قیمتها را بالا میبرند. نتیجه این نوع تورم، افزایش عمومی قیمتها بدون تغییر محسوس در کیفیت یا مقدار تولید است.
تورم ناشی از فشار هزینه (Cost-Push Inflation)
تورم فشار هزینه از سمت تولیدکننده آغاز میشود. زمانی که هزینه تولید بالا میرود، تولیدکنندگان ناچار میشوند قیمت نهایی کالا یا خدمات را افزایش دهند. رشد هزینه مواد اولیه، انرژی، حملونقل و نیروی کار از مهمترین عوامل این نوع تورم هستند. بنابراین حتی اگر میزان تقاضا ثابت بماند، افزایش هزینهها میتواند قیمتها را بالا ببرد و این اثر بهسرعت به مصرفکننده منتقل میشود.
تورم ساختاری (Built-In Inflation)
علت تورم ساختاری بیشتر به رفتارهای تکرارشونده در اقتصاد مربوط است. وقتی مردم انتظار داشته باشند قیمتها در آینده بالاتر بروند، این انتظار در تصمیمهای روزمره آنها اثر میگذارد. در نتیجه کارکنان خواهان افزایش حقوق میشوند و کارفرماها هم برای جبران این افزایش، قیمت محصولات را بالا میبرند. این چرخه بهتدریج تثبیت میشود و تورم افزایش پیدا میکند.
انواع تورم کدام است؟
هر نوع تورم زاویه متفاوتی از تغییر قیمتها در کوتاه یا بلند مدت را نشان میدهد. به همین دلیل، تورم به چند شکل محاسبه و گزارش میشود که هر کدام کاربرد مشخصی در تحلیل اقتصادی دارند. در ادامه با رایجترین نمونههای معنی تورم در اقتصاد آشنا میشوید.
تورم نقطه به نقطه
تورم نقطه به نقطه تغییر سطح قیمتها را در یک ماه مشخص نسبت به همان ماه در سال قبل نشان میدهد. اگر این عدد بالا باشد، یعنی هزینه زندگی نسبت به سال قبل در همان مقطع زمانی بهطور محسوسی افزایش پیدا کرده است.
این شاخص سرعت افزایش قیمتها را بهخوبی نمایش داده و برای بررسی شوکهای قیمتی بسیار کاربردی است.
جدیدترین اطلاعات در خصوص تورم نقطه به نقطه ایران به شرح زیر است:
- تورم نقطه به نقطه دیماه ۱۴۰۴ بر اساس گزارش بانک مرکزی برابر با ۵۴.۹ درصد اعلام شد که بالاترین سطح تورم نقطه به نقطه از اردیبهشت ۱۴۰۲ به بعد محسوب میشود. کارشناسان بخش مهمی از جهش اخیر تورم نقطهای را به حذف ارز ترجیحی کالاهای اساسی نسبت میدهند.
- بیشترین فشار تورمی مربوط به گروه خوراکیها، آشامیدنیها و دخانیات بوده است. همچنین تورم کالاها بهمراتب بالاتر از خدمات ثبت شده و شکاف معناداری میان این دو بخش ایجاد شده است.
- مرکز آمار ایران همین شاخص را برای دیماه ۱۴۰۴ معادل ۶۰ درصد گزارش کرد.
متوسط نرخ تورم سالانه
متوسط نرخ تورم سالانه بر اساس میانگین تغییر قیمتها در دوازده ماه متوالی محاسبه میشود. این شاخص نوسانات کوتاه مدت را تا حدی تعدیل کرده و اطلاعات باثباتتری از روند تورم ارائه میدهد. به همین دلیل، معمولا برای مقایسه عملکرد اقتصادی در بازههای زمانی طولانیتر مورد استفاده قرار میگیرد.
جدیدترین اطلاعات در خصوص متوسط نرخ تورم سالانه ایران به شرح زیر است:
- تورم متوسط دوازدهماهه منتهی به دیماه ۱۴۰۴ بر اساس گزارش بانک مرکزی حدود ۴۴.۲ تا ۴۴.۶ درصد اعلام شده است.
- مرکز آمار ایران تورم متوسط آذرماه ۱۴۰۴ را ۴۲.۲ درصد گزارش کرده که نسبت به ماه آذر افزایش داشته است
- دیماه ۱۴۰۴ در هر دو منبع آماری بهعنوان پرتنشترین ماه سال از نظر تورمی ثبت شده است که دلیل آن به کسری بودجه، استقراض دولت از بانکها، رشد نقدینگی و تک نرخی شدن ارز است.
نرخ تورم یک سال نسبت به سال پایه
در این روش، سطح قیمتها در یک سال مشخص با سال پایه مقایسه میشود. سال پایه دورهای است که قیمتها در آن بهعنوان مبنای مقایسه در نظر گرفته میشوند. این نوع تورم نشان میدهد که هزینه زندگی از زمان سال پایه تا امروز چه میزان تغییر کرده و برای بررسی تغییرات بلندمدت قدرت خرید کاربرد دارد.
جدیدترین اطلاعات در خصوص نرخ تورم یک سال نسبت به سال پایه ایران به شرح زیر است:
- شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در مناطق شهری در دیماه ۱۴۰۴ به عدد ۵۱۴.۶ رسیده است که بیانگر رشد بیش از ۵ برابری سطح قیمتها نسبت به سال پایه است.
- بررسیهای تحلیلی نشان میدهد اگر روند ماههای پایانی سال ادامه یابد، تورم نقطهای پایان سال در محدوده ۵۳ تا ۵۶ درصد تثبیت میشود. اسناد پشتیبان بودجه ۱۴۰۵ نیز میانگین تورم پایان سال ۱۴۰۴ را حدود ۵۳.۸ درصد برآورد کردهاند.
از چه روشی میتوان متوجه حداقل تورم در جامعه شد؟
تورم در همه بخشهای مختلف اقتصاد نوسانات یکسانی ندارد و بعضی شاخصها زودتر از بقیه تغییر مسیر قیمتها را نشان میدهند. به همین دلیل، اقتصاددانان از مجموعهای از شاخصها استفاده میکنند تا اطلاعات دقیقتری از حداقل تورم موجود در جامعه به دست آورند. در ادامه بررسی میکنیم انواع شاخصهای محاسبه تورم چیست.
شاخص قیمت مصرفکننده
این شاخص تغییر قیمت کالاها و خدماتی را نشان میدهد که خانوارها بهصورت روزمره خریداری میکنند. اگر رشد این شاخص نسبت به سایر شاخصها کمتر باشد، میتوان نتیجه گرفت فشار تورمی در سطح مصرف نهایی پایینتر است. بنابراین این شاخص کاملا به تجربه خرید مصرفکنندگان مربوط است و بررسی روند ماهانه و سالانه آن برای برآورد حداقل تورم کاربردی است.
شاخص قیمت عمده فروشی
شاخص قیمت عمده فروشی تغییر قیمت کالاها را در مرحله فروش عمده بررسی میکند. این شاخص معمولا زودتر از شاخص مصرفکننده واکنش نشان میدهد. اگر افزایش قیمت در بخش فروش محدود باشد، میتوان انتظار داشت تورم در سطح خردهفروشی نیز با شدت کمتری ظاهر شود.
شاخص قیمت تولیدکننده
این شاخص بر اساس هزینههایی محاسبه میشود که تولیدکنندگان برای تولید کالا و خدمات پرداخت میکنند. زمانی که رشد شاخص قیمت تولیدکننده پایینتر از شاخص مصرفکننده باشد، فشار تورمی در زنجیره تولید کمتر ارزیابی میشود.
شاخص قیمت مصرف شخصی
این شاخص الگوی واقعی هزینهکرد خانوارها را بر اساس رفتار مصرفی آنها بررسی میکند. شاخص قیمت مصرف شخصی نسبت به تغییر الگوی خرید مردم حساستر است و میتواند حداقل تورم تجربهشده در زندگی روزمره را دقیقتر نشان دهد. زمانی که این شاخص رشد ملایمتری داشته باشد، میتوان گفت اثر تورم بر سبد مصرفی واقعی خانوارها کمتر بوده است.
وضعیت تورم در ایران
بیش از هفت دهه است که تورم بهصورت پیوسته در اقتصاد ایران حضور دارد. بررسی دادههای رسمی نشان میدهد مسیر تورم از شوکهای کوتاه مدت به تورم ساختاری و سپس ورود به یک تعادل تورمی بالاتر تغییر کرده است. آنچه امروز در اقتصاد ایران دیده میشود، نتیجه انباشت تصمیمهای مالی، پولی، ارزی و سیاسی در دورههای مختلف است که به شکل تورم مزمن و نوسانی بروز پیدا کرده است.
سیر تاریخی تعریف تورم در اقتصاد ایران را میتوان به چهار دوره اصلی تقسیم کرد:
- از سال ۱۳۱۶ تا اوایل دهه ۱۳۳۰: تاثیر تورم در این دوره بسیار پرنوسان بود و حتی جهشهای بالای ۱۰۰ درصد و تورم منفی نیز ثبت شد. علت اصلی این وضعیت، جنگ جهانی دوم، فروپاشی ساختار سیاسی، اختلال در عرضه کالا و بیثباتی پولی بود. در این مقطع، تورم هنوز به یک ویژگی دائمی اقتصاد تبدیل نشده بود.
- از سال ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۲: اقتصاد ایران وارد دورهای با ثبات نسبی شد. میانگین نرخ تورم در این بازه حدود ۵.۸ درصد بود و انتظارات تورمی مهار شده بودند. به همین دلیل این دوره بهعنوان دوره ثبات قیمتی شناخته میشود.
- از سال ۱۳۵۲ تا ۱۳۹۶: با جهش درآمدهای نفتی، انقلاب، جنگ و سپس دورههای سازندگی و اصلاحات، تورم دورقمی به ویژگی دائمی اقتصاد ایران تبدیل شد. میانگین تورم در این بازه حدود ۱۸.۴ درصد بود و اقتصاد با تورم مزمن اما نسبتا قابلپیشبینی مواجه شد.
- از سال ۱۳۹۷ تاکنون: اقتصاد ایران وارد فاز جدیدی شد و میانگین تورم به حدود ۴۳ درصد رسید. در این دوره، تورمهای بالای ۳۰ تا بیش از ۵۰ درصد به بخشی از تعادل جدید اقتصاد تبدیل شدند. نقش انتظارات تورمی در این مقطع بسیار پررنگ شد و پدیدهای به نام «مارپیچ تورمی» شکل گرفت و درحالحاضر ایران طولانیترین تجربه تورم مزمن را در میان کشورهای جهان دارد.
خروج از تورم فعلی دشوار است؛ زیرا ریشههای آن عمیق و چندلایه است. کسری بودجه ساختاری دولت و ناترازی شبکه بانکی همچنان ادامه دارد و فشار مالی را به اقتصاد منتقل میکند. از سوی دیگر کاهش درآمدهای ارزی و ریسکهای سیاسی باعث تقویت انتظارات تورمی شده و رفتار مردم و فعالان اقتصادی را تحت تاثیر قرار داده است. افت اعتماد عمومی نیز اثرگذاری سیاستهای مهار تورم را کاهش داده است. بنابراین اگر تنها به مهار رشد پول بسنده شود و انتظارات تغییر نکند، احتمال ورود اقتصاد به رکود جدی وجود دارد. تا زمانی که مسائل بنیادین اصلاح نشود و اعتماد عمومی بازسازی نگردد، تورم بالا همچنان بخشی از واقعیت اقتصاد ایران خواهد بود.
رابطه تورم و سرمایه گذاری چیست؟
ازجاییکه تورم ارزش واقعی پول را کاهش میدهد و تصمیمگیریهای مالی را پرریسک میکند، بهطور مستقیم بر رفتار سرمایهگذاران تاثیر دارد. در شرایط تورمی، افراد بهدنبال داراییهایی میروند که بتوانند قدرت خرید را حفظ کنند یا افت آن را جبران کنند. به همین دلیل، نوع دارایی، مدت زمان سرمایهگذاری و میزان ریسکپذیری در دورههای تورمی تفاوت معناداری با دورههای باثبات دارد. در ادامه، رابطه تورم با تعدادی از مهمترین داراییهای سرمایهگذاری را بررسی میکنیم.
رابطه تورم و بیت کوین
در فضای تورمی، بیت کوین (BTC) اغلب بهعنوان یک دارایی مستقل از ساختار پولی دولتها مورد توجه قرار میگیرد. همچنین غیرمتمرکز بودن زیرساخت و محدود بودن عرضه بیت کوین باعث میشود سرمایهگذاران آن را بهعنوان ذخیره ارزشی در برابر معضل کاهش ارزش پول ملی استفاده کنند.
البته این نکته را نیز باید در نظر داشت که قیمت بیت کوین و کلا ارز دیجیتال نوسانات شدید دارد؛ بهطوری که در برخی دورههای تورمی رشد کرده و در برخی مقاطع حتی بازدهی منفی داشته است. بنابراین ارتباط بیت کوین با تورم بیشتر بر پایه انتظارات و شرایط بازار شکل میگیرد.
رابطه تورم و قیمت طلا
طلا در اقتصاد ایران و جهان سابقه طولانی بهعنوان ذخیره ارزش دارد. در دورههای تورمی، افزایش سطح عمومی قیمتها معمولا با رشد قیمت طلا همراه میشود؛ زیرا سرمایهگذاران به داراییهایی روی میآورند که وابستگی مستقیمی به پول رایج ندارند. در ایران، علاوه بر تورم، نوسان نرخ ارز نیز نقش مهمی در قیمت طلا دارد و همین موضوع باعث میشود واکنش طلا به تورم شدیدتر از بسیاری از داراییهای دیگر باشد.
برای مثال، با اوج گرفتن تورم در سال ۱۴۰۴، قیمت هر گرم طلای ۱۸ عیار در بازار ایران نیز از ۸ میلیون تومان به سقف قیمتی ۲۲ میلیون تومان رسید.
رابطه نرخ تورم و نرخ بهره بانکی
نرخ بهره بانکی یکی از ابزارهای اصلی سیاستگذاری اقتصادی در مواجهه با تورم است. زمانی که نرخ تورم بالاتر از نرخ سود بانکی باشد، بازده سپردهها منفی میشود و تمایل به نگهداری پول در بانک کاهش پیدا میکند. در مقابل، افزایش نرخ بهره میتواند سرعت رشد تقاضا را کاهش دهد و فشار تورمی را تعدیل کند. در اقتصاد ایران، فاصله میان تورم و نرخ بهره در بسیاری از دورهها زیاد بوده و همین شکاف، مسیر سرمایهها را به سمت بازارهای دیگر سوق داده است.
سخن پایانی
تورم در ایران بازتابی از نحوه اداره اقتصاد، ساختار بودجه، وضعیت تولید و رفتار انتظاری جامعه است. این شاخص نتیجه یک عامل واحد نیست و از برهمخوردن تعادل میان منابع و مصارف، پول و تولید و درآمد و هزینه شکل میگیرد. تا زمانی که ریشههای ساختاری تورم اصلاح نشوند و سیاستها با واقعیتهای اقتصادی هماهنگ نباشند، تورم بالا بهعنوان یک واقعیت پایدار در زندگی اقتصادی مردم باقی میماند و تصمیمگیری مالی بدون درک آن، پرریسک و کماثر خواهد بود.
سوالات متداول
بیشتر از 10 سال هست که زندگی من به بازارهای مالی گره خورده و انواع سبکهای تحلیلی و تولید محتوا در این زمینه رو امتحان کردم. در این میان ریسرچ در بازار ارز دیجیتال و تحلیل فاندامنتال نسبت به بقیه موارد خیلی بیشتر برام جذابیت دارند و در تلاش هستم که بتونم با قلمی ساده و روان، اطلاعات آموزشی و تحلیلی دقیق رو در اختیار مخاطبینم بزارم.