بورس انرژی ایران چیست؟ بازارها، کالاهای قابل معامله و نحوه ورود

بورس انرژی بازاری تخصصی برای معامله و کشف قیمت حامل‌های انرژی مانند نفت، گاز، برق و فرآورده‌های نفتی است. آشنایی با سازوکار این بازار به شما کمک می‌کند قیمت‌ها و روند معاملات را بهتر درک کنید و در صورت نیاز، تغییرات آن‌ها را روی چارت دنبال کنید. در این راهنما، انواع بازارهای بورس انرژی، کالاهای قابل معامله، نحوه معاملات و مراحل دریافت کد معاملاتی را بررسی می‌کنیم تا با مسیر فعالیت در این بازار آشنا شوید.

بورس انرژی ایران چیست؟

بورس انرژی ایران چهارمین بورس رسمی بازار سرمایه ایران است و بستری قانونی برای معامله حامل‌های انرژی و اوراق بهادار مبتنی بر آن‌ها فراهم می‌کند. نفت خام، گاز، برق، فرآورده‌های نفتی و مشتقات پتروشیمی در این بورس با سازوکار عرضه و تقاضا و زیر نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار قیمت‌گذاری می‌شوند.

تفاوت اصلی بورس انرژی با معاملات سنتی انرژی در شفافیت آن است؛ خریدار و فروشنده به‌جای مذاکره خصوصی، روی تابلوی معاملاتی و در معرض دید همه فعالان بازار به توافق می‌رسند. نتیجه این سازوکار، کشف نرخ واقعی و کوچک شدن رانت اطلاعاتی در زنجیره عرضه انرژی است.

هر معامله در این بازار پشتوانه تسویه و تضمین دارد، بنابراین ریسک نکول طرفین به‌شدت پایین می‌آید و تولیدکننده با اطمینان بیشتری محصول خود را عرضه می‌کند.

نکته: نکول یعنی یکی از طرفین معامله به تعهد خود عمل نکند؛ برای مثال، خریدار وجه معامله را پرداخت نکند یا فروشنده کالا را طبق قرارداد تحویل ندهد.

تاریخچه و هدف از تاسیس بورس انرژی ایران

بورس انرژی ایران در ۱۷ تیر ۱۳۹۱ فعالیت رسمی خود را آغاز کرد و در کنار بورس اوراق بهادار تهران، فرابورس و بورس کالا، مجموعه بورس‌های چهارگانه کشور را کامل کرد. تاسیس آن پاسخی به نیاز اقتصادی بود که سهم بزرگی از درآمد خود را از انرژی می‌گیرد ولی سازوکار شفافی برای قیمت‌گذاری آن نداشت.

هدف اصلی این نهاد، بیرون آوردن قیمت‌گذاری انرژی از فضای دستوری و انحصاری و سپردن آن به رقابت بازار است. شفاف شدن نرخ، دسترسی برابر صنایع به خوراک، فراهم شدن مسیر قانونی صادرات و ایجاد ابزارهای تامین مالی برای تولیدکنندگان انرژی، اهدافی هستند که از ابتدا برای این بورس تعریف شدند و هنوز هم محور توسعه آن به شمار می‌روند.

جایگاه بورس انرژی در بازار سرمایه ایران

بورس انرژی زیر نظر سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت می‌کند و مانند دیگر ارکان بازار سرمایه از مصوبات شورای عالی بورس پیروی می‌کند. شرکت سپرده‌گذاری مرکزی تسویه معاملات آن را بر عهده دارد و کارگزاران همان مجوزهای نظارتی بازار سرمایه را می‌گیرند.

در سوی دیگر، این بورس با وزارت نفت و وزارت نیرو در ارتباط مستقیم است، چون بخش بزرگی از عرضه‌کنندگان آن شرکت‌های زیرمجموعه همین دو وزارتخانه هستند. سازمان بورس چارچوب معاملاتی را تعیین می‌کند و وزارتخانه‌ها سیاست عرضه حامل‌های انرژی را مشخص می‌کنند.

همین جایگاه دوگانه، بورس انرژی را به حلقه واسط بازار سرمایه و بخش واقعی اقتصاد تبدیل کرده است؛ نقشی که هیچ‌کدام از سه بورس دیگر کشور به این شکل ایفا نمی‌کنند.

انواع بازارهای بورس انرژی ایران

ساختار معاملاتی بورس انرژی به چند بازار مجزا تقسیم می‌شود که هرکدام کالا، ابزار و مقررات خاص خود را دارند. بازار فیزیکی محل تحویل واقعی کالا، بازار مشتقه محل معامله ابزارهای مبتنی بر قیمت آینده، بازار برق محل داد و ستد انرژی الکتریکی و بازار سایر اوراق بهادار محل انتشار ابزارهای مالی مبتنی بر انرژی است.

این تفکیک باعث می‌شود سرمایه‌گذاری که قصد تحویل گرفتن محموله فیزیکی ندارد هم مسیر ورود داشته باشد؛ بازار مشتقه و بازار سایر اوراق بهادار دقیقا برای همین گروه طراحی شده‌اند و ورود به آن‌ها نیازی به انبار، حمل و امکانات لجستیکی ندارد.

بازار فیزیکی بورس انرژی و رینگ‌های معاملاتی

بازار فیزیکی بستر تحویل واقعی کالاست و بیشترین حجم معاملات بورس انرژی در همین بازار انجام می‌شود. عرضه‌کننده مقدار مشخصی کالا را با قیمت پایه و شرایط تحویل روی تابلو می‌برد و خریداران در رقابت قیمتی، برنده عرضه را تعیین می‌کنند.

این بازار دو رینگ اصلی دارد:

• رینگ داخلی به معاملاتی اختصاص دارد که مصرف‌کننده نهایی داخل کشور قرار می‌گیرد و تسویه آن‌ها ریالی است.
• رینگ بین‌المللی مخصوص عرضه‌های صادراتی است که تسویه ارزی دارند و خریدار موظف به خروج کالا از کشور است.

فرآورده‌های نفتی مانند نفتای سنگین، وکیوم باتوم، لوب‌کات، گوگرد و انواع قیر و همچنین میعانات گازی، پرمعامله‌ترین کالاهای بازار فیزیکی به شمار می‌روند.

مثال: عرضه وکیوم باتوم در رینگ داخلی

پالایشگاهی که ماهانه ۳۰ هزار تن وکیوم باتوم تولید می‌کند، محموله خود را با قیمت پایه اعلامی در رینگ داخلی عرضه می‌کند. کارخانه‌های قیرسازی به‌عنوان مصرف‌کننده نهایی برای آن رقابت می‌کنند و قیمت نهایی در همان جلسه معاملاتی کشف می‌شود. پالایشگاه هم نرخ واقعی محصول را می‌فهمد و هم خریدار دارای صلاحیت را شناسایی می‌کند، بدون آن‌که مذاکره جداگانه‌ای با هر متقاضی لازم باشد.

بازار مشتقه بورس انرژی و ابزارهای مالی آن

بازار مشتقه برای مدیریت ریسک نوسان قیمت طراحی شده است. در این بازار به‌جای خود کالا، قراردادی دادوستد می‌شود که ارزش آن از قیمت کالای پایه، مانند برق یا فرآورده‌های نفتی، گرفته شده است. بنابراین معامله‌گر بدون درگیر شدن با انبارداری و حمل‌ونقل، می‌تواند از تغییرات قیمت انرژی بهره ببرد.

شناخته‌شده‌ترین ابزار این بازار، قرارداد سلف موازی استاندارد است. در این قرارداد، عرضه‌کننده مبلغ فروش را در زمان انتشار دریافت می‌کند و کالا را در سررسید آینده تحویل می‌دهد؛ در مقابل، خریدار می‌تواند اوراق خود را پیش از سررسید در بازار ثانویه به فروش برساند. آشنایی با معاملات سلف در بورس برای درک نحوه کار این ابزار اهمیت دارد.

برای مثال، پالایشگاهی که برای سرمایه در گردش به نقدینگی نیاز دارد، می‌تواند با انتشار قرارداد سلف موازی استاندارد، بدون دریافت تسهیلات بانکی منابع موردنیاز خود را جذب کند. خریدار نیز با ورود به این قرارداد، شرایط خرید خود را در برابر نوسانات آینده قیمت تا حدی مدیریت می‌کند. همین نیاز مشترک عرضه‌کننده و خریدار، یکی از کارکردهای اصلی بازار مشتقه است.

بازار برق بورس انرژی و خریداران آن

بازار برق محل عرضه انرژی الکتریکی توسط نیروگاه‌ها و خرید آن توسط مصرف‌کنندگان بزرگ است. نیروگاه‌های حرارتی، آبی و تجدیدپذیر ظرفیت قابل عرضه خود را در بازه‌های زمانی مشخص روی تابلو می‌برند و قرارداد فروش با سررسیدهای کوتاه‌مدت یا بلندمدت بسته می‌شود.

خریداران این بازار سه گروه اصلی هستند: شرکت‌های توزیع نیروی برق، صنایع پرمصرف مانند فولاد، سیمان و پتروشیمی، و شرکت‌های بازرگانی برق که نقش واسط بین تولید و مصرف را ایفا می‌کنند.

مجتمع فولادی که برق مصرفی سال آینده خود را با قرارداد بلندمدت در بازار برق خریداری می‌کند، هزینه انرژی خود را از پیش قفل می‌کند و بودجه تولید را از نوسان تعرفه جدا نگه می‌دارد.

معاملات برق سبز در بورس انرژی

تابلوی برق سبز به داد و ستد برقی اختصاص دارد که از منابع تجدیدپذیر مانند نیروگاه‌های خورشیدی و بادی تولید شده است. خریدار در این تابلو علاوه بر خود انرژی، سند تجدیدپذیر بودن آن را هم دریافت می‌کند و می‌تواند از آن برای گزارش‌های زیست‌محیطی خود استفاده کند.

انگیزه اصلی خریداران، الزامات زیست‌محیطی و استانداردهای صادراتی است؛ صنایعی که محصول خود را به بازارهای دارای مقررات سخت‌گیرانه کربنی می‌فرستند، با خرید برق سبز ردپای کربن خود را پایین می‌آورند. برای نیروگاه تجدیدپذیر هم این تابلو مسیر فروش مستقیم و بدون واسطه با نرخ رقابتی می‌سازد و بازگشت سرمایه طرح‌های خورشیدی و بادی را قابل پیش‌بینی‌تر می‌کند.

بازار سایر اوراق بهادار و ابزارهای مالی نوین

بازار سایر اوراق بهادار مسیر ورود سرمایه‌گذارانی است که قصد تحویل فیزیکی حامل‌های انرژی را ندارند. ابزارهای این بازار، مالکیت کالا را در قالب اوراق قابل معامله درمی‌آورند و به سرمایه‌گذار اجازه می‌دهند بدون جابه‌جایی خود کالا، آن را خریدوفروش کند. این سازوکار می‌تواند نقدشوندگی دارایی را نیز افزایش دهد.

مهم‌ترین ابزار این بازار گواهی سپرده کالایی است که پس از سپرده‌گذاری کالا در انبار پذیرفته‌شده بورس منتشر می‌شود. دارنده گواهی می‌تواند به‌جای فروش یا جابه‌جایی خود کالا، گواهی را در بازار معامله کند. این گواهی همچنین در برخی شرایط می‌تواند به‌عنوان وثیقه برای تأمین مالی مورد استفاده قرار گیرد.

در کنار آن، صندوق‌های سرمایه‌گذاری کالایی نیز به سرمایه‌گذاران امکان می‌دهند بدون خرید و نگهداری مستقیم کالا، از طریق سرمایه‌گذاری در سبدی از دارایی‌های مرتبط با انرژی در این بازار مشارکت کنند.

گواهی صرفه‌جویی انرژی و نحوه‌ معامله آن

گواهی صرفه‌جویی انرژی ابزاری است که ارزش انرژی مصرف‌نشده را به دارایی قابل فروش تبدیل می‌کند. واحدی که با اصلاح فناوری یا بهینه‌سازی فرایند تولید، مصرف گاز یا برق خود را کاهش می‌دهد، به اندازه صرفه‌جویی تاییدشده گواهی دریافت و آن را روی تابلو عرضه می‌کند.

1. اجرای طرح بهینه‌سازی مصرف در واحد صنعتی، تجاری یا ساختمانی
2. اندازه‌گیری و تایید حجم صرفه‌جویی توسط نهاد ناظر تخصصی
3. صدور گواهی معادل مقدار انرژی صرفه‌جویی‌شده
4. عرضه گواهی در تابلوی مربوط و کشف قیمت آن در رقابت خریداران
5. تسویه وجه و انتقال مالکیت گواهی به خریدار

خریدار این گواهی واحدی است که مصرف انرژی آن از سقف تعیین‌شده فراتر رفته و باید کسری خود را جبران کند. مزیت این سازوکار دوطرفه است؛ سرمایه‌گذاری در بهینه‌سازی برای واحد صرفه‌جو درآمدزا می‌شود و مصرف‌کننده پرمصرف هم راهی قانونی برای تسویه کسری خود پیدا می‌کند، بدون آن‌که تولید متوقف شود.

گواهی ظرفیت نیروگاهی و مکانیزم عرضه آن

گواهی ظرفیت نیروگاهی سندی است که نشان می‌دهد دارنده آن سهمی از ظرفیت تولید برق کشور را تامین کرده است. نیروگاهی که ظرفیت تازه احداث می‌کند، به ازای هر مگاوات ظرفیت آماده بهره‌برداری گواهی دریافت و آن را در بازار برق عرضه می‌کند.

خریداران این اوراق، متقاضیان انشعاب سنگین و توسعه‌دهندگان صنعتی هستند که طبق مقررات باید معادل ظرفیت درخواستی خود گواهی تهیه کنند. کارخانه‌ای که برای خط تولید جدید به ۱۰ مگاوات برق نیاز دارد، پیش از دریافت انشعاب باید گواهی معادل همین ظرفیت را از بورس بخرد.

نتیجه این سازوکار روشن است؛ بار مالی توسعه شبکه از دوش دولت برداشته می‌شود و سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌سازی جریان درآمدی مستقلی به‌جز فروش خود برق پیدا می‌کند.

بازار فرعی بورس انرژی چیست؟

بازار فرعی محل عرضه کالاهایی است که شرایط پذیرش در بازار اصلی را ندارند؛ کالاهایی که عرضه آن‌ها مستمر نیست، استانداردسازی کاملی ندارند یا فقط در محموله‌های محدود و پراکنده تولید می‌شوند.

محموله‌های تک‌نوبتی پسماند پالایشگاهی، ضایعات نفتی، برش‌های سنگین بی‌کیفیت و برخی مشتقات با حجم اندک در همین بازار داد و ستد می‌شوند. پذیرش در بازار فرعی سریع‌تر و با مدارک کمتری انجام می‌شود، چون قرار نیست کالا به‌طور دائم روی تابلو بماند.

وجود این بازار باعث می‌شود کالاهایی که در بازار فیزیکی جای نمی‌گیرند هم از شفافیت قیمت و رقابت خریداران بهره ببرند، به‌جای آن‌که در معاملات خارج از بورس و با نرخ توافقی نامشخص واگذار شوند.

انواع قراردادها در بورس انرژی ایران

انتخاب نوع قرارداد در بورس انرژی ایران به دو متغیر بستگی دارد: زمان تحویل کالا و زمان پرداخت وجه. جدول زیر پنج قرارداد رایج را از همین دو زاویه مقایسه می‌کند.

قرارداد سلف موازی استاندارد شکل توسعه‌یافته قرارداد سلف است و تفاوت آن در قابلیت معامله ثانویه اوراق پیش از سررسید است؛ همین ویژگی نقدشوندگی را برای خریدار حل می‌کند و ابزار را از تعهد صرف به دارایی قابل داد و ستد تبدیل می‌کند.

کالاهای قابل معامله در بورس انرژی

سبد کالایی بازار فیزیکی بورس انرژی ایران گسترده است و از خوراک صنایع تا محصول نهایی مصرفی را در بر می‌گیرد. کالاهای پذیرفته‌شده در چند گروه اصلی طبقه‌بندی می‌شوند:

• فرآورده‌های نفتی: نفتای سنگین و سبک، وکیوم باتوم، لوب‌کات، برش سنگین، سلاپس واکس و انواع قیر
• حامل‌های انرژی گازی: گاز طبیعی، میعانات گازی، گاز مایع (LPG) و متانول
• برق: انرژی الکتریکی نیروگاه‌های حرارتی و تجدیدپذیر همراه با گواهی ظرفیت نیروگاهی
• مشتقات و محصولات جانبی: قطران، گوگرد، اوره و انواع روغن پایه
• اوراق مبتنی بر انرژی: گواهی سپرده کالایی، قراردادهای سلف و گواهی صرفه‌جویی انرژی

هر کالا پیش از عرضه، مشخصات فنی، بسته‌بندی و شرایط تحویل استانداردشده دارد. همین یکسان‌سازی است که مقایسه نرخ بین عرضه‌های مختلف رینگ داخلی را برای خریدار ممکن می‌کند و اختلاف کیفیت را از معادله قیمت خارج می‌کند.

مزایای معامله و پذیرش کالا در بورس انرژی

مزایای حضور در بورس انرژی برای عرضه‌کننده و خریدار، هم در فرآیند معامله و هم در مدیریت ریسک و تأمین مالی قابل مشاهده است. مهم‌ترین مزایای این بازار عبارت‌اند از:

• شفافیت قیمت: قیمت و جزئیات معاملات در بورس ثبت می‌شود و نرخ‌های شکل‌گرفته می‌توانند به‌عنوان مرجعی شفاف برای فعالان بازار مورد استفاده قرار گیرند.
• کاهش ریسک نکول: فرآیند تسویه از طریق سازوکارهای رسمی بورس و اتاق پایاپای انجام می‌شود و طرفین معامله به‌صورت مستقیم مسئول تسویه با یکدیگر نیستند.
• کشف قیمت در فضای رقابتی: رقابت میان خریداران و عرضه‌کنندگان به شکل‌گیری قیمت‌های شفاف‌تر برای فرآورده‌های نفتی و سایر حامل‌های انرژی کمک می‌کند.
• امکان تأمین مالی: برخی ابزارها و اسناد معاملاتی بورس انرژی می‌توانند در فرآیند تأمین مالی و جذب سرمایه مورد استفاده قرار گیرند.
• دسترسی به بازار برای صنایع مختلف: صنایع کوچک و بزرگ می‌توانند در چارچوب مقررات بورس به عرضه و خرید حامل‌های انرژی دسترسی داشته باشند.
• امکان صادرات از مسیر رسمی: رینگ بین‌الملل بورس انرژی بستری رسمی برای عرضه و معامله برخی حامل‌های انرژی در معاملات صادراتی فراهم می‌کند.

برای تولیدکننده، حضور در بورس انرژی فقط به فروش محصول محدود نمی‌شود؛ پذیرش کالا و انجام معامله در یک بازار رسمی می‌تواند به شفافیت فرآیند فروش و اعتبار تجاری عرضه‌کننده نیز کمک کند.

کارمزدها و معافیت‌های مالیاتی در بورس انرژی

فروش کالا در بورس انرژی می‌تواند مشمول مزایای مالیاتی شود؛ از جمله برخورداری از تخفیف یا معافیت مالیاتی در چارچوب قوانین و مقررات مربوط به معاملات بورس. بنابراین، تولیدکننده پیش از تصمیم به عرضه محصول بهتر است شرایط مالیاتی فروش در بورس را با فروش خارج از بورس مقایسه کند تا میزان صرفه اقتصادی این مسیر را دقیق‌تر ارزیابی کند.

کارمزد معاملات نیز ساختار مشخصی دارد و نرخ آن از پیش تعیین می‌شود. این کارمزد مطابق مقررات و مصوبات سازمان بورس و اوراق بهادار دریافت و میان ارکان مرتبط با انجام و تسویه معامله تقسیم می‌شود:

شرایط و نحوه ورود به بورس انرژی برای اشخاص حقیقی و حقوقی

برای دریافت کد معاملاتی بورس انرژی، مدارک موردنیاز با توجه به حقیقی یا حقوقی بودن متقاضی متفاوت است. اشخاص حقیقی باید کارت ملی، شناسنامه و مدارکی مانند مدرک تحصیلی یا سوابق فعالیت مرتبط با کالای موردنظر را ارائه کنند. اشخاص حقوقی نیز علاوه بر اساسنامه، آگهی تأسیس و آخرین آگهی تغییرات روزنامه رسمی، باید معرفی‌نامه نماینده معاملاتی و مدارک مالی موردنیاز را ارائه دهند.

مهم‌ترین مرحله در این فرآیند، احراز هویت و تکمیل اطلاعات در سامانه سجام است؛ زیرا کارگزاری پس از تکمیل مراحل شناسایی و بررسی مدارک می‌تواند فرآیند صدور کد معاملاتی را انجام دهد. همچنین شرایط دریافت کد بسته به نوع بازار و کالای مورد معامله متفاوت است؛ برای مثال، متقاضی خرید برق ممکن است الزامات و تأییدیه‌های متفاوتی نسبت به متقاضی خرید فرآورده‌های نفتی داشته باشد.

فرآیند پذیرش کالا و اوراق بهادار در بورس انرژی

1. ارائه درخواست پذیرش توسط تولیدکننده یا عرضه‌کننده همراه با مدارک فنی، حقوقی و مالی
2. بررسی پرونده توسط مشاور پذیرش و تهیه گزارش کارشناسی درباره کیفیت، تداوم عرضه و بازار کالا
3. طرح پرونده در هیات پذیرش و تصمیم‌گیری درباره پذیرش، اصلاح یا رد درخواست
4. درج کالا یا اوراق در فهرست معاملاتی و امکان عرضه در جلسات بعدی

محور اصلی ارزیابی هیات پذیرش، استانداردپذیر بودن کالا و توان عرضه‌کننده در تداوم تحویل است. کالایی که مشخصات فنی ثابتی ندارد یا تولید آن نامنظم است، به‌جای بازار اصلی به بازار فرعی هدایت می‌شود.

پس از درج، عرضه‌کننده برای هر نوبت فروش فقط اطلاعیه عرضه منتشر می‌کند و نیازی به تکرار فرایند پذیرش ندارد؛ همین موضوع هزینه ورود را یک‌بار می‌کند و فروش‌های بعدی را ساده نگه می‌دارد.

آینده سرمایه‌گذاری در بورس انرژی؛ چشم‌انداز و فرصت‌های پیش‌رو

بورس انرژی ایران در طول فعالیت خود از بستری برای فروش چند فرآورده پالایشگاهی به بازاری چندلایه با ابزارهای مالی متنوع تبدیل شده است. امروز عرضه‌کننده از آن برای تامین مالی استفاده می‌کند، صنعت خوراک خود را با نرخ شفاف تهیه می‌کند و سرمایه‌گذار بدون درگیری با تحویل فیزیکی در بازار حامل‌های انرژی سهیم می‌شود.

مسیر رشد آینده روشن‌تر از گذشته است؛ برق سبز، گواهی صرفه‌جویی و گواهی ظرفیت نیروگاهی سه ابزاری هستند که با سخت‌تر شدن محدودیت‌های انرژی و الزامات زیست‌محیطی، جای بزرگ‌تری در تابلوی معاملات پیدا می‌کنند. توسعه ابزارهای مشتقه هم امکان پوشش ریسک را برای صنایع پرمصرف واقعی‌تر می‌کند.

توصیه عملی برای فعالان اقتصادی این است که ورود به بورس انرژی را نه اقدامی مقطعی، بلکه بخشی از راهبرد بلندمدت تامین انرژی و تامین مالی خود ببینند. دریافت کد معاملاتی، شناخت بازار متناسب با نیاز و انتخاب درست نوع قرارداد، سه گامی هستند که تفاوت میان خرید تصادفی و حضور حرفه‌ای در این بازار را می‌سازند.