قوانین مالیات در بورس، بررسی معافیت مالیاتی شرکت‌های بورسی

عرضه سهام در بورس برای شرکت‌ها فقط ابزار تامین مالی نیست؛ سبد کاملی از مشوق‌های مالیاتی هم به همراه دارد که قانون‌گذار آن را در قانون مالیات‌های مستقیم پیش‌بینی کرده است. شناخت دقیق این مشوق‌ها برای مدیران مالی به یک ردیف واقعی در صورت سود و زیان تبدیل می‌شود و برای سرمایه‌گذاران، اثر مثبت خود را در چارت قیمت سهام و بازده خالص بالاتر نشان می‌دهد. در این مقاله معافیت مالیاتی شرکت‌های بورسی، نرخ مقطوع معاملات سهام، مشوق‌های افزایش سرمایه، معافیت صندوق‌های سرمایه‌گذاری و اوراق با درآمد ثابت را با استناد به مواد قانونی و نرخ‌های دقیق بررسی می‌کنیم تا روشن شود هر ریال بخشودگی از کدام ماده می‌آید و برخورداری از آن چه تکلیفی بر عهده شرکت می‌گذارد.

معافیت‌های مالیاتی در بازار سرمایه و اهمیت آن

قانون‌گذار مشوق‌های مالیاتی بازار بورس ایران را برای دو هدف روشن طراحی کرده است: شفاف‌سازی صورت‌های مالی بنگاه‌ها و هدایت پس‌انداز خانوارها به سمت تولید.

شرکتی که سهام خود را در بورس یا فرابورس عرضه می‌کند، اطلاعات مالی خود را زیر نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار افشا می‌کند و در برابر این شفافیت، بخشی از مالیات عملکرد خود را بخشوده می‌بیند.

مالیات بورس در سمت سرمایه‌گذار هم منطقی متفاوت با بازارهای دیگر دارد؛ به‌جای مالیات بر سود معامله، نرخی مقطوع و اندک روی ارزش فروش سهام می‌نشیند و سود تقسیمی و درآمد صندوق‌ها بار مالیاتی دوباره‌ای ندارند. این قواعد میان قانون مالیات‌های مستقیم و قوانین بازار سرمایه پراکنده‌اند و شناخت آن‌ها تفاوت محسوسی در بازدهی خالص شرکت‌ها و سهامداران ایجاد می‌کند.

این مشوق‌ها دو گروه را هم‌زمان هدف می‌گیرند: شرکت‌هایی که با پذیرش سهام در بازار سرمایه بخشی از مالیات عملکرد خود را بخشوده می‌بینند و سرمایه‌گذارانی که سود و عایدی دارایی آن‌ها با نرخ‌های سبک‌تری تسویه می‌شود. در ادامه هر ردیف معافیت را با ماده قانونی و نرخ دقیق آن مرور می‌کنیم تا مشخص شود صرفه واقعی هر مشوق برای شرکت و سهامدار چقدر است.

بررسی معافیت مالیاتی شرکت‌های بورسی و فرابورسی

مبنای اصلی معافیت مالیاتی شرکت‌های بورسی ماده ۱۴۳ قانون مالیات‌های مستقیم است. طبق این ماده، ۱۰ درصد از مالیات عملکرد شرکت‌هایی که سهام آن‌ها برای معامله در بورس اوراق بهادار پذیرفته شده و ۵ درصد برای شرکت‌های پذیرفته‌شده در بازارهای اصلی فرابورس (بازار اول و دوم) بخشوده می‌شود.

این معافیت شامل تمامی بازارهای فرابورس نمی‌شود؛ شرکت‌های حاضر در بازار پایه فرابورس مشمول این بخشودگی ۵ درصدی نیستند. همچنین شرط برخورداری از این بخشودگی، احراز رعایت مقررات افشای اطلاعات توسط سازمان بورس و تسلیم به‌موقع اظهارنامه مالیاتی است.

• شرکت پذیرفته‌شده در بورس: ۱۰ درصد بخشودگی مالیات عملکرد سال مالی مربوط.
• شرکت پذیرفته‌شده در فرابورس: پنج درصد بخشودگی مالیات عملکرد سال مالی مربوط.
• شرکت خارج از بازار سرمایه: بدون بخشودگی، با نرخ کامل ۲۵ درصدی مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی.

تفاوت این بخشودگی با نرخ صفر مالیاتی در سازوکار محاسبه است؛ ماده ۱۴۳ قانون مالیات‌های مستقیم درصدی از مالیات محاسبه‌شده را حذف می‌کند، در حالی که در نرخ صفر، درآمد مشمول تعیین و سپس مالیات آن با ضریب صفر محاسبه می‌شود. نکته مهم دیگر این است که درصد بخشودگی ماده ۱۴۳ عدد ثابتی نیست و میزان شناور آزاد شرکت می‌تواند آن را دوبرابر کند.

تأثیر میزان سهام شناور آزاد بر درصد معافیت مالیاتی شرکت‌ها

درصد تخفیف ماده ۱۴۳ به میزان سهام شناور آزاد گره خورده است. اگر سهام شناور آزاد شرکت در پایان دوره مالی به ۲۱ درصد یا بیشتر برسد، بخشودگی مالیات عملکرد آن شرکت دوبرابر می‌شود.

بالا بردن سهام شناور آزاد از راه عرضه بخشی از سهام سهامداران عمده انجام می‌شود و دو نتیجه هم‌زمان دارد: تخفیف مالیاتی بیشتر و نقدشوندگی بالاتر سهم روی تابلو. به همین دلیل آستانه ۲۱ درصد برای بسیاری از شرکت‌های بورسی هدفی مالی و نه فقط الزامی مقرراتی است.

معافیت‌ها و قوانین مالیاتی سود سهام و DPS

سود شرکت پیش از تقسیم، در سطح خود شرکت مالیات عملکرد را پرداخت کرده است؛ به همین دلیل قانون‌گذار سود تقسیم‌شده را دوباره مشمول مالیات نمی‌کند. معافیت سود سهام یعنی سود نقدی سهام (DPS) که به حساب سهامداران واریز می‌شود، برای دریافت‌کننده درآمدی بدون مالیات است و نیازی به ابراز آن به‌عنوان درآمد مشمول ندارد.

ماده ۱۴۵ قانون مالیات‌های مستقیم سود دریافتی از اوراق بهادار و سپرده‌ها را از مالیات معاف کرده و همین منطق در سود تقسیمی سهام هم برقرار است. برای اشخاص حقوقی سرمایه‌گذار، سود سهام دریافتی از شرکت‌های سرمایه‌پذیر جزو درآمد مشمول مالیات محاسبه نمی‌شود و در اظهارنامه در ردیف درآمدهای معاف ثبت می‌شود؛ معافیت سود سهام همچنین سبب می‌شود بازده نقدی اعلامی هر سهم با بازده واقعی سهامدار برابر بماند.

مالیات نقل و انتقال سهام در بورس و فرابورس

طبق ماده ۱۴۳ مکرر، فروش سهام و حق تقدم آن در بورس و فرابورس فقط ۰.۵ درصد ارزش کل فروش مالیات دارد و این مبلغ به‌صورت مقطوع در لحظه معامله از فروشنده کسر و توسط کارگزار به حساب سازمان امور مالیاتی واریز می‌شود. هیچ مالیات دیگری بر درآمد حاصل از این نقل و انتقال مطالبه نمی‌شود، حتی وقتی سهم چند برابر بهای خرید به فروش رسیده باشد.

مالیات نقل و انتقال سهام به سود معامله کاری ندارد و بر ارزش فروش می‌نشیند؛ پس در معامله زیان‌ده هم پرداخت می‌شود. این ردیف همراه با کارمزد معاملات سهام در صورت‌حساب کارگزاری ظاهر می‌شود و بخش عمده هزینه سمت فروش را می‌سازد. سبک بودن این نرخ در برابر نرخ‌های پله‌ای مالیات بر درآمد، جذاب‌ترین وجه قواعد مالیاتی بورس برای سرمایه‌گذاران است.

مثال محاسبه مالیات فروش سهام

سرمایه‌گذاری سهامی را به ارزش ۵۰۰ میلیون تومان می‌فروشد. مالیات نقل و انتقال این معامله ۰.۵ درصد ارزش فروش، برابر با ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان است و در همان تسویه از مبلغ فروش کسر می‌شود. اگر بهای تمام‌شده این سهام ۲۰۰ میلیون تومان بوده باشد، ۳۰۰ میلیون تومان سود معامله هیچ مالیات جداگانه‌ای ندارد و کل بار مالیاتی همان رقم کسرشده در لحظه فروش است.

معافیت مالیاتی افزایش سرمایه شرکت‌ها از روش‌های مختلف

روش‌های افزایش سرمایه از نگاه مالیاتی یکسان نیستند و احکام کاملا متفاوتی دارند. افزایش سرمایه از محل آورده نقدی و مطالبات حال‌شده سهامداران بار مالیاتی جداگانه‌ای ایجاد نمی‌کند. در خصوص سود انباشته، صرفا موضوع پرداخت مالیات سال‌های قبل مطرح نیست؛ بلکه بر اساس قوانین بودجه و احکام توسعه‌ای، در صورتی که سود انباشته صرف افزایش سرمایه و سرمایه‌گذاری مجدد در شرکت شود، نرخ مالیات بر درآمد آن بخش از سود به نرخ صفر تغییر یافته و از مشوق‌های مالیاتی ویژه برخوردار می‌شود.

مازاد حاصل از تجدید ارزیابی دارایی‌ها طبق ماده ۱۴ قانون حداکثر استفاده از توان تولیدی و خدماتی، به شرط انتقال به حساب سرمایه ظرف مهلت مقرر قانونی (معمولا یک‌سال) و ثبت در دفاتر، مشمول مالیات بر درآمد نخواهد بود. همچنین در صرف سهام، مابه‌التفاوت قیمت پذیره‌ نویسی و ارزش اسمی سهام جدید، در صورت انتقال به حساب اندوخته یا تبدیل به سهام جدید، از معافیت کامل مالیاتی برخوردار است.

جدول وضعیت مالیاتی انواع روش‌های افزایش سرمایه

صرف سهام برای شرکت‌های بورسی جذابیت بالایی دارد، زیرا امکان جذب منابع مالی قابل‌توجه بر اساس ارزش روز بازار را بدون ایجاد بدهی یا هزینه مالی فراهم می‌کند و معافیت مالیاتی این مابه‌التفاوت، آن را به گزینه‌ای بسیار اقتصادی‌تر از تسهیلات بانکی تبدیل می‌سازد.

معافیت حق تمبر افزایش سرمایه در شرکت‌های بورسی

افزایش سرمایه شرکت‌ها به‌طور معمول حق تمبر موضوع ماده ۴۸ قانون مالیات‌های مستقیم را به همراه دارد؛ نیم در هزار مبلغ افزایش سرمایه که باید هنگام ثبت آن پرداخت شود. برای شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس و فرابورس این ردیف از مالیات افزایش سرمایه به‌طور کامل بخشوده شده است و پرداختی بابت حق تمبر انجام نمی‌شود.

صرفه این معافیت با بزرگ شدن مبلغ افزایش سرمایه معنادار می‌شود؛ در افزایش سرمایه ۱۰ هزار میلیارد تومانی، حق تمبر نیم در هزار به پنج میلیارد تومان می‌رسد که شرکت بورسی آن را پرداخت نمی‌کند و همین مبلغ در شرکت غیربورسی هزینه قطعی ثبت افزایش سرمایه است. شرکتی که افزایش سرمایه خود را از محل صرف سهام و با قیمتی نزدیک به بازار اجرا می‌کند، هم‌زمان از این بخشودگی و از معافیت مازاد پذیره‌نویسی بهره می‌برد؛ برای شرکت‌های سرمایه‌بر که پیاپی افزایش سرمایه اجرا می‌کنند، همین دو ردیف بخشی از هزینه پذیرش در بازار سرمایه را جبران می‌کند.

معافیت‌های مالیاتی صندوق‌های سرمایه‌گذاری و ابزارهای نوین مالی

درآمد صندوق‌های سرمایه‌گذاری در سطح خود صندوق از مالیات معاف است، چون این نهادها ابزار واسط سرمایه‌گذاری‌اند و مالیات دارایی‌های پایه پیش‌تر تعیین شده است.

• صندوق‌های سهامی و مختلط: درآمد حاصل از خرید و فروش سهام و سود تقسیمی دریافتی صندوق مالیات ندارد.
• صندوق‌های درآمد ثابت: سود اوراق و سپرده‌های موجود در پرتفوی صندوق معاف است.
• صندوق‌های قابل معامله (ETF): معامله واحدها روی تابلو، مالیات نقل و انتقال ندارد.
• صندوق‌های طلا و کالایی: خرید و فروش واحدها و گواهی سپرده کالایی مبنای آن‌ها از مالیات معاف است.

نتیجه عملی این قاعده برای سرمایه‌گذار روشن است: خرید و فروش واحدهای صندوق حتی همان ۰.۵ درصد مالیات فروش سهام را هم به همراه ندارد و سود تقسیمی صندوق‌ها بدون کسر مالیات به دارنده واحد می‌رسد. همین ویژگی صندوق‌های طلا و کالایی را در برابر نگهداری فیزیکی دارایی پایه، از منظر مالیاتی گزینه سبک‌تری می‌کند.

معافیت‌های مالیاتی صکوک و اوراق بهادار با درآمد ثابت

اوراق بهادار با درآمد ثابت طبق بند ۲۴ ماده ۱ قانون بازار اوراق بهادار در تعریف قانونی اوراق بهادار قرار می‌گیرند و همین جایگاه، معافیت‌های مالیاتی بازار سرمایه را به آن‌ها تعمیم می‌دهد. سود پرداختی این اوراق برای دارنده درآمد معاف است و نقل و انتقال آن‌ها روی تابلو بورس هم مالیاتی ندارد؛ انواع اوراق صکوک در این چارچوب طراحی و منتشر می‌شوند.

• اوراق اجاره: بر پایه واگذاری حق استفاده از دارایی، با سود دوره‌ای معاف از مالیات.
• اوراق مرابحه: بر پایه خرید و فروش نقدی و نسیه کالا، برای تامین سرمایه در گردش بنگاه.
• اوراق منفعت: بر پایه واگذاری منافع آینده دارایی یا خدمت، پیش از تحقق آن.
• اوراق مشارکت: بر پایه مشارکت در طرح مشخص، با سود علی‌الحساب دوره‌ای.

معاف بودن سود این اوراق سبب می‌شود بازده اسمی اعلامی با بازده خالص دارنده برابر بماند و مقایسه آن با ابزارهای بانکی مستقیم و بدون تعدیل مالیاتی انجام شود. برای ناشران هم انتشار صکوک در بازار سرمایه مسیر تامین مالی شفاف و مشمول همین مشوق‌ها است.

معافیت‌های مالیاتی عرضه کالا در بورس کالا

مشوق مالیاتی بازار سرمایه به معاملات سهام محدود نمی‌شود. طبق ماده ۱۴۳ قانون مالیات‌های مستقیم، ۱۰ درصد از مالیات بر درآمد حاصل از فروش کالاهایی که در بورس کالا پذیرفته و به فروش می‌رسند بخشوده می‌شود؛ این تخفیف مستقل از بخشودگی پذیرش سهام همان شرکت است و تولیدکننده غیربورسی هم می‌تواند از آن بهره ببرد.

شرط برخورداری، انجام واقعی معامله در بورس کالا و تسویه آن در همان سامانه است؛ فروش خارج از تابلو، حتی برای کالای پذیرفته‌شده، این بخشودگی را به همراه ندارد. تولیدکننده در برابر این تخفیف، قیمت‌گذاری خود را در فرایند شفاف کشف قیمت قرار می‌دهد و همین شفافیت هدف اصلی قانون‌گذار از طراحی این مشوق است.

سمت خریدار هم از این مسیر سود می‌برد؛ فاکتور رسمی معامله و مستندات تسویه در سامانه بورس کالا، بهای تمام‌شده مواد اولیه را برای اداره امور مالیاتی قابل‌قبول می‌کند و ریسک رد شدن این هزینه در رسیدگی مالیاتی را کاهش می‌دهد. به این ترتیب معافیت عرضه کالا در دو سر زنجیره تولید اثر می‌گذارد، نه فقط در حساب فروشنده.

وضعیت معافیت بازار سرمایه از مالیات بر عایدی سرمایه (CGT)

مالیات بر عایدی سرمایه (CGT) بر سود ناشی از افزایش قیمت دارایی‌هایی مانند مسکن، خودرو و طلا در زمان فروش می‌نشیند و هدف آن مهار سوداگری در بازارهای دارایی است. در مصوبات مربوط به این مالیات، سهام و سایر اوراق بهادار معامله‌شده در بورس و فرابورس از شمول آن کنار مانده‌اند، چون درآمد این معاملات پیش‌تر با نرخ مقطوع ماده ۱۴۳ مکرر تسویه می‌شود و مالیات مضاعف بر آن معنا ندارد.

در زمان نگارش این مقاله، مالیات بر عایدی سرمایه مزیت نسبی بازار سرمایه در برابر بازارهای موازی را پررنگ‌تر می‌کند؛ سرمایه‌گذاری که سهام نگه می‌دارد در زمان فروش با نرخ ۰.۵ درصدی ارزش فروش روبه‌رو است، در حالی که در دارایی‌های مشمول، مالیات بر سود تحقق‌یافته و با نرخ‌های بالاتر محاسبه می‌شود. برای سیاست‌گذار هم همین اختلاف نرخ ابزاری برای هدایت نقدینگی از بازارهای غیرمولد به سمت بورس است.

مقایسه مالیاتی سهام بورسی و غیربورسی

تفاوت مالیات بورس با قواعد مالیاتی سهام شرکت‌های غیربورسی در دو نقطه خود را نشان می‌دهد: نرخ و مبنای محاسبه. در بازار سرمایه مالیات نقل و انتقال سهام ۰.۵ درصد ارزش واقعی فروش است، در حالی که در شرکت‌های غیربورسی چهار درصد ارزش اسمی سهام مبنای محاسبه قرار می‌گیرد.

ارزش اسمی هر سهم در ایران ۱۰۰۰ ریال است و در شرکت‌های سودده فاصله زیادی با ارزش واقعی دارد؛ به همین دلیل نرخ ظاهرا سنگین چهار درصد در برخی انتقال‌های غیربورسی رقم کمتری می‌سازد، ولی در برابر آن فرایندی زمان‌بر و نیازمند ارزیابی و گواهی اداره مالیاتی قرار دارد که در معامله بورسی به‌طور کامل حذف شده است.

تفاوت مالیات بر ارث سهام بورسی و غیربورسی

ترکیب دارایی متوفی در رقم مالیات بر ارث اثر مستقیم دارد و سهام بورسی سبک‌ترین نرخ را در میان دارایی‌های مالی دارد. نرخ مالیات بر ارث سهام و واحدهای صندوق‌های سرمایه‌گذاری بورسی برای وراث طبقه اول ۰.۷۵ درصد ارزش است، در حالی که سهام شرکت‌های غیربورسی با نرخ شش درصد محاسبه می‌شود.

سرعت تسویه هم به همان اندازه نرخ اهمیت دارد؛ ارزش سهام بورسی از تابلو استخراج می‌شود و محاسبه مالیات بر ارث آن بدون کارشناسی جداگانه انجام می‌شود، در حالی که سهم شرکت غیربورسی نیازمند ارزیابی و رسیدگی است و انتقال آن به وراث ماه‌ها طول می‌کشد.

نحوه ثبت اظهارنامه و استفاده از نرخ صفر مالیاتی برای شرکت‌های بورسی

1. نگهداری دفاتر قانونی: ثبت به‌موقع رویدادهای مالی در دفاتر و رعایت استانداردهای حسابداری، تا دفاتر در رسیدگی رد نشود.
2. تسلیم اظهارنامه در موعد قانونی: ارسال اظهارنامه عملکرد در سامانه سازمان امور مالیاتی، حداکثر تا چهار ماه پس از پایان سال مالی.
3. تفکیک درآمد معاف از مشمول: درج بخشودگی ماده ۱۴۳ قانون مالیات‌های مستقیم و درآمدهای معاف مانند سود سهام و سود اوراق در ردیف‌های مربوط به خود.
4. پیوست مدارک پذیرش و شناور آزاد: پیوست کردن گواهی پذیرش سهام و مستندات میزان سهام شناور آزاد پایان دوره، برای اثبات سطح تخفیف.

برخورداری از بخشودگی مالیاتی شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس به رعایت همین تکالیف بسته است؛ تاخیر در ارسال اظهارنامه مالیاتی یا رد شدن دفاتر، بخشودگی را ساقط می‌کند و شرکت را به مالیات کامل عملکرد بازمی‌گرداند، حتی وقتی سهام آن سال‌ها روی تابلو معامله شده باشد.

نرخ صفر مالیاتی هم سازوکار اجرایی مشابهی دارد و شرط اصلی آن تسلیم کامل اظهارنامه و دفاتر است: درآمد مشمول تعیین می‌شود، مالیات با ضریب صفر محاسبه می‌شود و پرونده بسته می‌شود. پس این امتیاز، شرکت را از تکلیف اظهارنامه معاف نمی‌کند و فقط بار پرداخت را برمی‌دارد.

مسیر بهینه‌سازی مالیاتی شرکت‌ها با حضور در بورس

جمع مشوق‌های بررسی‌شده تصویر روشنی از صرفه مالیاتی حضور در بازار سرمایه می‌سازد: بخشودگی مالیات عملکرد که با شناور آزاد بالاتر دوبرابر می‌شود، نرخ مقطوع اندک در فروش سهام، معافیت کامل حق تمبر افزایش سرمایه، معاف بودن سود تقسیمی و درآمد صندوق‌ها و کنار ماندن معاملات سهام از مالیات عایدی. هر یک از این ردیف‌ها به‌تنهایی کوچک به‌نظر می‌رسد، ولی مجموع آن‌ها در یک شرکت سرمایه‌بر به رقمی قابل‌توجه در صورت سود و زیان تبدیل می‌شود.

برای مدیران مالی، معافیت مالیاتی شرکت‌های بورسی زمانی به عدد واقعی می‌رسد که پذیرش سهام، افزایش شناور آزاد و رعایت تکالیف اظهارنامه در قالب برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده پیش برود، نه اقدامی پراکنده. سرمایه‌گذاران هم می‌توانند اثر این مشوق‌ها را بر بازده خالص سهم‌ها و روند قیمت آن‌ها در چارت فراز پیگیری کنند و سبد خود را با نگاه به همین مزیت مالیاتی بچینند.