تورم چیست؟ بررسی علل تورم در ایران

مفهوم تورم در اقتصاد به معنی کاهش قدرت خرید مردم است. در وضعیت تورمی قیمت‌ها بالا می‌روند؛ اما ارزش واقعی پولی که در دستان مردم است ثابت می‌ماند یا حتی ممکن است کمتر بشود. تاثیر تورم فقط به گرانی محدود نیست و ریشه آن را باید در برهم‌خوردن تعادل میان «نقدینگی» و «عرضه و تقاضا» جست‌وجو کرد که طی آن افزایش پایه پولی، ضعف رشد اقتصادی و ناهماهنگی در تولید ناخالص داخلی مسیر قیمت‌ها را تغییر می‌دهند. در ادامه این مطلب با فراز همراه باشید.

تورم به زبان ساده

اگر بخواهیم تورم را خیلی ساده تعریف کنیم، باید بگوییم: معنی تورم این است که برای خریداری همان کالای همیشگی، باید پول بیشتری پرداخت کنیم. تصور کنید پارسال با ۱۰۰ هزار تومان می‌توانستید یک کیسه پر از میوه بخرید. اما امسال با همان ۱۰۰ هزار تومان، فقط می‌توانید نیمی از آن کیسه را پر کنید. در واقع میوه‌ها بزرگ‌تر نشده‌اند، بلکه قدرت خرید پول شما کم شده است.

تورم چگونه ایجاد می‌شود؟

یک ترازوی بزرگ را تصور کنید. در یک کفه ترازو، تمام کالاها و خدمات (مثل نان، بنزین، کوتاهی مو و…) قرار دارد و در کفه دیگر، تمام پول‌های موجود در دست مردم.

۱. وقتی کالا کم شود: اگر به هر دلیلی (مثل خشکسالی یا جنگ) کالاها کم شوند اما پول دست مردم ثابت بماند، کفه کالاها سبک شده و قیمتش بالا می‌رود.

۲. وقتی پول زیاد شود: اگر دولت‌ها بدون پشتوانه پول چاپ کنند، پول دست مردم زیاد می‌شود. حالا همه می‌خواهند خرید کنند، اما چون مقدار کالاها به همان اندازه زیاد نشده، فروشنده‌ها قیمت را بالا می‌برند.

نتیجه چیست؟ در حالت تورم، پول مثل یخی است که زیر آفتاب مانده؛ اگر آن را سریع خرج نکنید یا به چیزی مثل طلا و ملک تبدیل نکنید، ارزشش کمتر و کمتر می‌شود. به زبان ساده تورم یعنی مسابقه‌ای بین قیمت‌ها و جیب شما که در آن، قیمت‌ها همیشه چند قدم جلوتر هستند. در نهایت اگر سرعت این مسابقه از کنترل خارج شود و قیمت‌ها به شکل دیوانه‌واری جهش کنند، اقتصاد با مفهوم ابر تورم روبرو می‌شود که در آن ارزش پول ملی لحظه به لحظه نابود می‌گردد.

علت تورم چیست؟

تورم نتیجه زنجیره‌ای از تصمیم‌ها، رفتارها و شرایط اقتصادی است که به‌مرور روی قیمت‌ها اثر می‌گذارند. وقتی تعادل طبیعی میان تولید، مصرف و درآمد به هم می‌ریزد، قیمت‌ها مسیر صعودی می‌گیرند و این افزایش به بخش‌های مختلف اقتصاد سرایت می‌کند. در ادامه، سه نوع مهم تورم را بررسی می‌کنیم که بیشترین نقش را در افزایش قیمت‌ها دارند.

تورم ناشی از فشار تقاضا (Demand-Pull Inflation)

به زبان ساده تورم ناشی از فشار تقاضا زمانی شکل می‌گیرد که تقاضای مردم برای کالا و خدمات بیشتر از توان تولید اقتصاد باشد. وقتی افراد پول بیشتری در اختیار دارند یا انتظار دارند قیمت‌ها افزایش پیدا کنند، خرید خود را جلو می‌اندازند. در چنین شرایطی فروشنده‌ها با کمبود کالا روبه‌رو می‌شوند و برای مدیریت این وضعیت، قیمت‌ها را بالا می‌برند. نتیجه این نوع تورم، افزایش عمومی قیمت‌ها بدون تغییر محسوس در کیفیت یا مقدار تولید است.

تورم ناشی از فشار هزینه (Cost-Push Inflation)

تورم فشار هزینه از سمت تولیدکننده آغاز می‌شود. زمانی که هزینه تولید بالا می‌رود، تولیدکنندگان ناچار می‌شوند قیمت نهایی کالا یا خدمات را افزایش دهند. رشد هزینه مواد اولیه، انرژی، حمل‌ونقل و نیروی کار از مهم‌ترین عوامل این نوع تورم هستند. بنابراین حتی اگر میزان تقاضا ثابت بماند، افزایش هزینه‌ها می‌تواند قیمت‌ها را بالا ببرد و این اثر به‌سرعت به مصرف‌کننده منتقل می‌شود.

تورم ساختاری (Built-In Inflation)

علت تورم ساختاری بیشتر به رفتارهای تکرارشونده در اقتصاد مربوط است. وقتی مردم انتظار داشته باشند قیمت‌ها در آینده بالاتر بروند، این انتظار در تصمیم‌های روزمره آن‌ها اثر می‌گذارد. در نتیجه کارکنان خواهان افزایش حقوق می‌شوند و کارفرماها هم برای جبران این افزایش، قیمت محصولات را بالا می‌برند. این چرخه به‌تدریج تثبیت می‌شود و تورم افزایش پیدا می‌کند.

دلایل تورم در ایران چیست؟ چرا قیمت‌ها مدام بالا می‌روند؟

عوامل تورم در ایران یک تک‌بعدی نیست، بلکه ترکیبی از عوامل ساختاری، مدیریتی و فشارهای خارجی است. برای درک بهتر این موضوع، علل تورم در ایران را می‌توان در چهار دسته زیر خلاصه کرد:

۱. رشد نقدینگی و ناترازی بانک‌ها

مهم‌ترین موتور محرک تورم در ایران، رشد بی‌رویه نقدینگی است. وقتی حجم پول موجود در جامعه بسیار سریع‌تر از تولید کالا و خدمات رشد می‌کند، ارزش پول ملی کاهش یافته و قیمت‌ها بالا می‌روند. این نقدینگی ناشی از ناترازی بانک‌ها و استقراض آن‌ها از بانک مرکزی است که در نهایت منجر به چاپ پول پرقدرت می‌شود.

۲. کسری بودجه دولت

دولت‌ در ایران هزینه‌هایی بیش از درآمدهای پایدار (مثل مالیات) دارند. برای جبران این فاصله یا همان کسری بودجه، دولت‌ها به روش‌هایی متوسل می‌شوند که به طور مستقیم یا غیرمستقیم باعث افزایش پایه پولی می‌شود. به زبان ساده، وقتی دولت پولی را که ندارد خرج می‌کند، هزینه آن را مردم با تورم پرداخت می‌کنند.

۳. نوسانات نرخ ارز و وابستگی به واردات

ارز در اقتصاد ایران فراتر از یک واحد پول خارجی، یک شاخص روانی و هزینه تولید است. از آنجا که بسیاری از مواد اولیه کارخانه‌ها و کالاهای اساسی وارداتی هستند، با افزایش قیمت دلار، هزینه تمام شده تولید بالا رفته و تولیدکننده ناچار است قیمت نهایی را افزایش دهد (تورم ناشی از فشار هزینه). در حالی که قدرت خرید مردم کاهش یافته است؛ این تلاقی گرانی کالا و خوابیدن بازار، اقتصاد در رکود تورمی گرفتار می‌شود که یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های اقتصادی ایران در سال‌های اخیر است.

۴. تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های تجاری

تحریم‌ها از دو جهت بر تورم اثر می‌گذارند: اول با محدود کردن درآمدهای ارزی (کاهش عرضه دلار) و دوم با افزایش هزینه‌های نقل‌وانتقال پول و دور زدن تحریم‌ها. این موضوع باعث می‌شود کالاها گران‌تر به دست مصرف‌کننده برسند و زنجیره تأمین کالا با مشکل مواجه شود.

۵. انتظارات تورمی

شاید خطرناک‌ترین مورد علل تورم در ایران، ذهنیت مردم باشد. وقتی جامعه بر اساس تجربه‌های قبلی انتظار دارد که در آینده همه چیز گران‌تر شود، رفتار اقتصادی خود را تغییر می‌دهد (خرید بیش از نیاز یا تبدیل پول به دارایی‌های ثابت). این انتظارِ تورم خود باعث ایجاد تورم واقعی در بازار می‌شود.

۶. اثرات مستقیم و غیرمستقیم جنگ (بحران‌های اخیر)

وقوع درگیری‌های نظامی، مانند جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان و تنش‌های مستمر ایران و آمریکا پس از آن، شوک‌های شدیدی به بدنه اقتصاد ایران وارد کرده است که مستقیما به افزایش تورم دامن می‌زنند:

• حمله به شهرک‌های صنعتی و زیرساخت‌های انرژی (برق و گاز)، باعث اختلال در تولید بیش از ۲۰ هزار واحد صنعتی و تجاری شده است. وقتی تولید کم شود، عرضه کالا در بازار کاهش می‌یابد و نتیجه طبیعی آن جهش قیمت‌هاست.
• جنگ هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده‌ای را به بودجه دولت تحمیل می‌کند. تأمین مالی برای جبران خسارات خانوارها، بازسازی جاده‌ها و بنادر، و تقویت بنیه دفاعی، اغلب منجر به استقراض بیشتر از بانک‌ها و چاپ پول می‌شود که سوخت اصلی کوره تورم است.
• محدودیت‌های تردد در بنادر و تنگه هرمز، هزینه واردات کالاهای اساسی و مواد اولیه را به شدت بالا برده است. این موضوع باعث شده بسیاری از کالاها با قیمت‌هایی فراتر از نرخ‌های جهانی به دست مصرف‌کننده برسند.
• فضای جنگی باعث می‌شود مردم برای حفظ ارزش دارایی خود به سمت بازارهای موازی مثل طلا، ارز و رمزارز هجوم ببرند. این فشار خرید سرمایه گذاری در جنگ ناشی از ترس است و باعث می‌شود قیمت‌ها پیش از آنکه واقعا کالا کم شود، بر اثر جو روانی بالا بروند. طبق گزارش‌های اخیر، تورم در سناریوی تداوم جنگ پتانسیل ۳ رقمی شدن را دارد، در حالی که در صورت رسیدن به یک آتش‌بس پایدار، سرعت رشد قیمت‌ها می‌تواند به نصف کاهش پیدا کند.
  

انواع تورم در ایران کدام است؟

هر نوع تورم زاویه متفاوتی از تغییر قیمت‌ها در کوتاه یا بلند مدت را نشان می‌دهد. به همین دلیل، تورم به چند شکل محاسبه و گزارش می‌شود که هر کدام کاربرد مشخصی در تحلیل اقتصادی دارند. در ادامه با رایج‌ترین نمونه‌های معنی تورم در اقتصاد آشنا می‌شوید.

تورم نقطه به نقطه

تورم نقطه به نقطه تغییر سطح قیمت‌ها را در یک ماه مشخص نسبت به همان ماه در سال قبل نشان می‌دهد. اگر این عدد بالا باشد، یعنی هزینه زندگی نسبت به سال قبل در همان مقطع زمانی به‌طور محسوسی افزایش پیدا کرده است.

این شاخص سرعت افزایش قیمت‌ها را به‌خوبی نمایش داده و برای بررسی شوک‌های قیمتی بسیار کاربردی است.

جدیدترین اطلاعات در خصوص تورم نقطه به نقطه ایران در فروردین ۱۴۰۵ به شرح زیر است:

تورم نقطه‌به‌نقطه: ۷۳.۵ درصد.

یعنی چه؟ خانواده‌های ایرانی برای خرید یک سبد مشخص از کالاها و خدمات در فروردین امسال، به‌طور میانگین ۷۳.۵ درصد بیشتر از فروردین سال گذشته (۱۴۰۴) هزینه کرده‌اند. این عدد نسبت به ماه قبل از آن (اسفند ۱۴۰۴) نیز ۱.۷ واحد درصد افزایش یافته است.

تورم ماهانه: ۵.۰ درصد.

تنها در طول ۳۰ روز فروردین، قیمت‌ها به‌طور میانگین ۵ درصد رشد داشته‌اند که برای یک ماه، رقم بسیار بالایی محسوب می‌شود.

۱. گزارش‌ها نشان می‌دهد که تورم در بخش خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها از تورم کل بالاتر است و در برخی ماه‌های اخیر حتی به مرز ۹۰ درصد هم نزدیک شده است.

۲.نرخ تورم فعلی در بالاترین سطوح خود در ۸۰ سال اخیر قرار گرفته است (بیشترین نرخ از سال ۱۳۲۲ به این سو).

۳.تورم سالانه برای دهک‌های پایین (کم‌درآمد) حدود ۵۸.۲ درصد و برای دهک‌های بالا (ثروتمند) حدود ۵۲ درصد گزارش شده است؛ این یعنی فشار تورم بر اقشار آسیب‌پذیر جامعه به مراتب بیشتر است.

متوسط نرخ تورم سالانه

متوسط نرخ تورم سالانه بر اساس میانگین تغییر قیمت‌ها در دوازده ماه متوالی محاسبه می‌شود. این شاخص نوسانات کوتاه‌ مدت را تا حدی تعدیل کرده و اطلاعات باثبات‌تری از روند تورم ارائه می‌دهد. به همین دلیل، معمولا برای مقایسه عملکرد اقتصادی در بازه‌های زمانی طولانی‌تر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

جدیدترین اطلاعات در خصوص متوسط نرخ تورم سالانه ایران در فروردین ۱۴۰۵ به شرح زیر است:

تورم سالانه: ۵۳.۷ درصد.

این عدد نشان‌دهنده میانگین تغییر قیمت‌ها در ۱۲ ماه منتهی به فروردین ۱۴۰۵ نسبت به دوره مشابه سال قبل است. که دلیل آن را می‌توان در کسری بودجه، استقراض دولت از بانک‌ها، رشد نقدینگی و تاثیر تک نرخی شدن ارز بر اقتصاد ایران بررسی کرد.

نرخ تورم یک سال نسبت به سال پایه

در این روش، سطح قیمت‌ها در یک سال مشخص با سال پایه مقایسه می‌شود. سال پایه دوره‌ای است که قیمت‌ها در آن به‌عنوان مبنای مقایسه در نظر گرفته می‌شوند. این نوع تورم نشان می‌دهد که هزینه زندگی از زمان سال پایه تا امروز چه میزان تغییر کرده و برای بررسی تغییرات بلندمدت قدرت خرید کاربرد دارد.

از چه روشی می‌توان متوجه حداقل تورم در جامعه شد؟

تورم در همه بخش‌های مختلف اقتصاد نوسانات یکسانی ندارد و بعضی شاخص‌ها زودتر از بقیه تغییر مسیر قیمت‌ها را نشان می‌دهند. به همین دلیل، اقتصاددانان از مجموعه‌ای از شاخص‌ها استفاده می‌کنند تا اطلاعات دقیق‌تری از حداقل تورم موجود در جامعه به دست آورند. در ادامه بررسی می‌کنیم انواع شاخص‌های محاسبه تورم چیست.

شاخص قیمت مصرف‌کننده

این شاخص تغییر قیمت کالاها و خدماتی را نشان می‌دهد که خانوارها به‌صورت روزمره خریداری می‌کنند. اگر رشد این شاخص نسبت به سایر شاخص‌ها کمتر باشد، می‌توان نتیجه گرفت فشار تورمی در سطح مصرف نهایی پایین‌تر است. بنابراین این شاخص کاملا به تجربه خرید مصرف‌کنندگان مربوط است و بررسی روند ماهانه و سالانه آن برای برآورد حداقل تورم کاربردی است.

شاخص قیمت عمده فروشی

شاخص قیمت عمده فروشی تغییر قیمت کالاها را در مرحله فروش عمده بررسی می‌کند. این شاخص معمولا زودتر از شاخص مصرف‌کننده واکنش نشان می‌دهد. اگر افزایش قیمت در بخش فروش محدود باشد، می‌توان انتظار داشت تورم در سطح خرده‌فروشی نیز با شدت کمتری ظاهر شود.

شاخص قیمت تولیدکننده

این شاخص بر اساس هزینه‌هایی محاسبه می‌شود که تولیدکنندگان برای تولید کالا و خدمات پرداخت می‌کنند. زمانی که رشد شاخص قیمت تولیدکننده پایین‌تر از شاخص مصرف‌کننده باشد، فشار تورمی در زنجیره تولید کمتر ارزیابی می‌شود. 

شاخص قیمت مصرف شخصی

این شاخص الگوی واقعی هزینه‌کرد خانوارها را بر اساس رفتار مصرفی آن‌ها بررسی می‌کند. شاخص قیمت مصرف شخصی نسبت به تغییر الگوی خرید مردم حساس‌تر است و می‌تواند حداقل تورم تجربه‌شده در زندگی روزمره را دقیق‌تر نشان دهد. زمانی که این شاخص رشد ملایم‌تری داشته باشد، می‌توان گفت اثر تورم بر سبد مصرفی واقعی خانوارها کمتر بوده است.

وضعیت تورم در ایران از سال ۱۳۱۶ تا ۱۴۰۴

بیش از هفت دهه است که تورم به‌صورت پیوسته در اقتصاد ایران حضور دارد. بررسی داده‌های رسمی نشان می‌دهد مسیر تورم از شوک‌های کوتاه‌ مدت به تورم ساختاری و سپس ورود به یک تعادل تورمی بالاتر تغییر کرده است. آنچه امروز در اقتصاد ایران دیده می‌شود، نتیجه انباشت تصمیم‌های مالی، پولی، ارزی و سیاسی در دوره‌های مختلف است که به شکل تورم مزمن و نوسانی بروز پیدا کرده است.

سیر تاریخی تعریف تورم در اقتصاد ایران را می‌توان به چهار دوره اصلی تقسیم کرد:

• از سال ۱۳۱۶ تا اوایل دهه ۱۳۳۰: تاثیر تورم در این دوره بسیار پرنوسان بود و حتی جهش‌های بالای ۱۰۰ درصد و تورم منفی نیز ثبت شد. علت اصلی این وضعیت، جنگ جهانی دوم، فروپاشی ساختار سیاسی، اختلال در عرضه کالا و بی‌ثباتی پولی بود. در این مقطع، تورم هنوز به یک ویژگی دائمی اقتصاد تبدیل نشده بود.
• از سال ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۲: اقتصاد ایران وارد دوره‌ای با ثبات نسبی شد. میانگین نرخ تورم در این بازه حدود ۵.۸ درصد بود و انتظارات تورمی مهار شده بودند. به همین دلیل این دوره به‌عنوان دوره ثبات قیمتی شناخته می‌شود.
• از سال ۱۳۵۲ تا ۱۳۹۶: با جهش درآمدهای نفتی، انقلاب، جنگ و سپس دوره‌های سازندگی و اصلاحات، تورم دورقمی به ویژگی دائمی اقتصاد ایران تبدیل شد. میانگین تورم در این بازه حدود ۱۸.۴ درصد بود و اقتصاد با تورم مزمن اما نسبتا قابل‌پیش‌بینی مواجه شد.
• از سال ۱۳۹۷ تاکنون: اقتصاد ایران وارد فاز جدیدی شد و میانگین تورم به حدود ۴۳ درصد رسید. در این دوره، تورم‌های بالای ۳۰ تا بیش از ۵۰ درصد به بخشی از تعادل جدید اقتصاد تبدیل شدند. نقش انتظارات تورمی در این مقطع بسیار پررنگ شد و پدیده‌ای به نام «مارپیچ تورمی» شکل گرفت و درحال‌حاضر ایران طولانی‌ترین تجربه تورم مزمن را در میان کشورهای جهان دارد.

خروج از تورم فعلی دشوار است؛ زیرا ریشه‌های آن عمیق و چندلایه است. کسری بودجه ساختاری دولت و ناترازی شبکه بانکی همچنان ادامه دارد و فشار مالی را به اقتصاد منتقل می‌کند. از سوی دیگر کاهش درآمدهای ارزی و ریسک‌های سیاسی باعث تقویت انتظارات تورمی شده و رفتار مردم و فعالان اقتصادی را تحت تاثیر قرار داده است. افت اعتماد عمومی نیز اثرگذاری سیاست‌های مهار تورم را کاهش داده است. بنابراین اگر تنها به مهار رشد پول بسنده شود و انتظارات تغییر نکند، احتمال ورود اقتصاد به رکود جدی وجود دارد. تا زمانی که مسائل بنیادین اصلاح نشود و اعتماد عمومی بازسازی نگردد، تورم بالا همچنان بخشی از واقعیت اقتصاد ایران خواهد بود.

رابطه تورم و سرمایه گذاری چیست؟

ازجایی‌که تورم ارزش واقعی پول را کاهش می‌دهد و تصمیم‌گیری‌های مالی را پرریسک‌ می‌کند، به‌طور مستقیم بر رفتار سرمایه‌گذاران تاثیر دارد. در شرایط تورمی، افراد به‌دنبال دارایی‌هایی می‌روند که بتوانند قدرت خرید را حفظ کنند یا افت آن را جبران کنند. به همین دلیل، نوع دارایی، مدت زمان سرمایه‌گذاری و میزان ریسک‌پذیری در دوره‌های تورمی تفاوت معناداری با دوره‌های باثبات دارد. در ادامه، رابطه تورم با تعدادی از مهم‌ترین دارایی‌های سرمایه‌گذاری را بررسی می‌کنیم.

رابطه تورم و بیت کوین

در فضای تورمی، بیت کوین (BTC) اغلب به‌عنوان یک دارایی مستقل از ساختار پولی دولت‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد. همچنین غیرمتمرکز بودن زیرساخت و محدود بودن عرضه بیت کوین باعث می‌شود سرمایه‌گذاران آن را به‌عنوان ذخیره ارزشی در برابر معضل کاهش ارزش پول ملی استفاده کنند. 

البته این نکته را نیز باید در نظر داشت که قیمت بیت کوین و کلا ارز دیجیتال نوسانات شدید دارد؛ به‌طوری که در برخی دوره‌های تورمی رشد کرده و در برخی مقاطع حتی بازدهی منفی داشته است. بنابراین ارتباط بیت کوین با تورم بیشتر بر پایه انتظارات و شرایط بازار شکل می‌گیرد.

رابطه تورم و قیمت طلا

طلا در اقتصاد ایران و جهان سابقه طولانی به‌عنوان ذخیره ارزش دارد. در دوره‌های تورمی، افزایش سطح عمومی قیمت‌ها با رشد قیمت طلا همراه می‌شود؛ زیرا سرمایه‌گذاران به دارایی‌هایی روی می‌آورند که وابستگی مستقیمی به پول رایج ندارند. در ایران، علاوه بر تورم، نوسان نرخ ارز نیز نقش مهمی در قیمت طلا دارد و همین موضوع باعث می‌شود رابطه طلا و تورم همبستگی شدیدتری نسبت به بسیاری از دارایی‌های دیگر داشته باشند. برای مثال، با اوج گرفتن تورم در سال ۱۴۰۴، قیمت هر گرم طلای ۱۸ عیار در بازار ایران نیز از ۸ میلیون تومان به سقف قیمتی ۲۲ میلیون تومان رسید.

رابطه نرخ تورم و نرخ بهره بانکی

نرخ بهره بانکی یکی از ابزارهای اصلی سیاست‌گذاری اقتصادی در مواجهه با تورم است. زمانی که نرخ تورم بالاتر از نرخ سود بانکی باشد، بازده سپرده‌ها منفی می‌شود و تمایل به نگهداری پول در بانک کاهش پیدا می‌کند. در مقابل، افزایش نرخ بهره در افتصاد می‌تواند سرعت رشد تقاضا را کاهش دهد و فشار تورمی را تعدیل کند. در اقتصاد ایران، فاصله میان تورم و نرخ بهره در بسیاری از دوره‌ها زیاد بوده و همین شکاف، مسیر سرمایه‌ها را به سمت بازارهای دیگر سوق داده است.

محاسبه تورم

رایج‌ترین معیار برای اندازه‌گیری تورم، شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) است. این شاخص تغییر قیمت یک سبد کالا شامل اقلامی مثل خوراکی‌، مسکن، حمل‌ونقل، پوشاک و خدمات مشخص را در بازه‌های زمانی مختلف بررسی می‌کند. وقتی هزینه این سبد بالا می‌رود، یعنی خانوار برای همان سطح زندگی باید پول بیشتری پرداخت کند و این افزایش، همان «تورم» است.

فرمول محاسبه نرخ تورم سالانه به شرح زیر است:

نرخ تورم = ((CPI سال جاری−CPI سال قبل) ÷ CPI سال قبل) ×۱۰۰

حالا با یک مثال عددی بررسی می‌کنیم که در ایران نرخ تورم چیست.

فرض کنید شاخص قیمت مصرف‌کننده در آذرماه سال ۱۴۰۳ برابر با ۳۵۰ بوده است. حالا در آذرماه سال ۱۴۰۴، با توجه به افزایش نقدینگی، رشد پایه پولی، فشار هزینه‌های دولت، ناترازی کسری بودجه و ضعف رشد اقتصادی، همین شاخص به ۴۹۸.۴ واحد افزایش پیدا کرده است.

برای محاسبه تورم اعداد را در فرمول قرار می‌دهیم:

1. اختلاف شاخص‌ها برابر با ۱۴۸.۴ واحد است.
2. وقتی این عدد را بر ۳۵۰ تقسیم کنیم، حاصل ۰.۴۲۴ می‌شود.
3. با ضرب در ۱۰۰، نرخ تورم به عدد ۴۲.۴ درصد می‌رسد.

این یعنی یک خانوار ایرانی در آذرماه ۱۴۰۴ برای خرید همان سبد کالا و خدماتی که در سال ۱۴۰۳ تهیه می‌کرده است، به‌طور متوسط ۴۲.۴ درصد پول بیشتری پرداخت می‌کند. به بیان ساده‌تر، اگر هزینه ماهانه سبد خانوار در آذر ۱۴۰۳ حدود ۱۰ میلیون تومان بوده، در آذر ۱۴۰۴ به حدود ۱۴ میلیون و ۲۴۰ هزار تومان رسیده است.

سخن پایانی

تورم در ایران بازتابی از نحوه اداره اقتصاد، ساختار بودجه، وضعیت تولید و رفتار انتظاری جامعه است. این شاخص نتیجه یک عامل واحد نیست و از برهم‌خوردن تعادل میان منابع و مصارف، پول و تولید و درآمد و هزینه شکل می‌گیرد. تا زمانی که ریشه‌های ساختاری تورم اصلاح نشوند و سیاست‌ها با واقعیت‌های اقتصادی هماهنگ نباشند، تورم بالا به‌عنوان یک واقعیت پایدار در زندگی اقتصادی مردم باقی می‌ماند و تصمیم‌گیری مالی بدون درک آن، پرریسک و کم‌اثر خواهد بود.

سوالات متداول