معاملات پایانی TAL در بورس چیست؟ بررسی تأثیر آن بر قیمت پایانی سهام

در سال‌های اخیر، بازار سرمایه ایران گام‌های مهمی برای همسویی با استانداردهای جهانی برداشته است. یکی از این تحولات، راه‌اندازی مرحله معاملات پایانی یا TAL (Trading at Last) است که به‌واسطه آن تریدرهای بازار بورس تا پس از پایان ساعات رسمی بازار، همچنان می‌توانند معاملات خود را انجام دهند. این مکانیزم که اغلب با عنوان «سهام در وقت اضافه» نیز شناخته می‌شود، در واقع پنجره‌ای کوتاه برای تکمیل معاملات است که در بسیاری از بورس‌های پیشرفته دنیا نیز وجود دارد. در این مقاله، به بررسی جامع معاملات پایانی در بورس، ویژگی‌های آن و تفاوت‌هایش با معاملات عادی می‌پردازیم.

معاملات پایانی TAL در بورس چیست؟

معاملات پایانی یا TAL مخفف عبارت Trading at Last است که به معنای معامله در قیمت آخرین است. این مرحله از معاملات، فازی مستقل و جداگانه از معاملات عادی بازار محسوب می‌شود که بلافاصله پس از پایان ساعات رسمی کار بورس فعال می‌گردد. در واقع، زمانی که ساعت معاملات روزانه به پایان می‌رسد و قیمت پایانی نمادهای مختلف مشخص می‌شود، پنجره کوتاه ۱۵ دقیقه‌ای برای معامله‌گرانی باز می‌شود که می‌خواهند در همان قیمت ثابت پایانی، سفارشات خرید یا فروش خود را ثبت کنند.

ایده اصلی پشت راه‌اندازی این مکانیزم، ایجاد فرصتی برای کسانی است که به هر دلیلی نتوانسته‌اند در طول روز معاملاتی به بازار دسترسی داشته باشند یا تصمیم‌گیری آن‌ها بر اساس قیمت نهایی روز شکل گرفته است. بسیاری از سرمایه‌گذاران نهادی یا حقیقی ترجیح می‌دهند تا پس از مشخص شدن وضعیت نهایی بازار و قیمت پایانی سهام، تصمیمات خود را اتخاذ کنند. معاملات پایانی این امکان را فراهم می‌آورد تا بدون ایجاد نوسان اضافی در قیمت‌ها، معاملات در یک سطح قیمتی مشخص و ثابت انجام شود.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های معاملات پایانی TAL، تأثیر مستقیم آن بر افزایش نقدشوندگی بازار یا لیکوییدیتی است. نقدشوندگی به معنای توانایی خرید و فروش سریع دارایی‌ها بدون تغییر زیاد در قیمت است. وقتی معامله‌گران می‌دانند که حتی پس از بسته شدن بازار نیز می‌توانند معاملات خود را تکمیل کنند، اعتماد بیشتری به بازار پیدا می‌کنند و این موضوع به تعمیق بازار کمک می‌کند. همچنین، این سیستم با الگوبرداری از بورس‌های معتبر جهانی طراحی شده که در آن‌ها نیز مراحل مشابهی برای معاملات پس از ساعات اصلی وجود دارد.

نکته: معاملات انجام شده در TAL هیچ تأثیری بر قیمت پایانی محاسبه شده در بازار عادی ندارد. به عبارت دیگر، قیمت مبنای فردای بورس و همچنین شاخص‌های کلی بازار، براساس معاملات مرحله عادی تعیین می‌شوند و معاملات وقت اضافه صرفاً برای تسهیل در انجام معاملات در قیمت از پیش تعیین شده هستند.

شرایط و ضوابط معاملات مرحله پایانی TAL

معاملات پایانی تابع مجموعه‌ای از قوانین و ضوابط مشخص است که رعایت آن‌ها برای همه فعالان بازار الزامی است. این قوانین به منظور حفظ نظم بازار، جلوگیری از سوءاستفاده و ایجاد شرایط عادلانه برای همه طراحی شده‌اند. در ادامه به بررسی مهم‌ترین ضوابط حاکم بر این مرحله می‌پردازیم.

استقلال کامل از معاملات بازار عادی

یکی از اصلی‌ترین ویژگی‌های معاملات پایانی TAL، استقلال کامل آن از معاملات بازار عادی است. این استقلال به معنای آن است که صف‌های خرید و فروش ایجاد شده در طول روز معاملاتی، هیچ ارتباطی با صف‌های مرحله پایانی ندارند. به عبارت ساده‌تر، اگر در پایان ساعت کاری بازار، صف خرید یا فروش سنگینی روی یک نماد وجود داشته باشد، این صف‌ها به مرحله معاملات پایانی TAL منتقل نمی‌شوند و معامله‌گران باید سفارشات جدیدی را ثبت کنند.

این جداسازی یک مزیت مهم دارد: از دستکاری قیمت پایانی جلوگیری می‌کند. چراکه اگر معاملات TAL بر قیمت پایانی تأثیر می‌گذاشت، امکان سوءاستفاده برای تغییر مصنوعی شاخص‌ها یا قیمت مبنای روز بعد وجود داشت. با این سیستم، قیمت پایانی که در ساعت کاری تعیین شده، قطعی است و هیچ معامله‌ای نمی‌تواند آن را تغییر دهد.

قیمت مبنا

در معاملات پایانی TAL، همه سفارشات خرید و فروش باید در قیمت ثابت پایانی که در پایان ساعت کاری بازار مشخص شده، ثبت شوند. این قیمت که به آن Closing Price نیز گفته می‌شود، آخرین قیمتی است که معامله در بازار عادی با آن انجام شده است. معامله‌گران هیچ اختیاری برای تعیین قیمت بالاتر یا پایین‌تر ندارند و تمام سفارشات باید با همین قیمت ثبت شوند.

این ویژگی باعث می‌شود که نوسانات قیمتی در معاملات پایانی TAL وجود نداشته باشد. برخلاف معاملات عادی که قیمت‌ها بر اساس عرضه و تقاضا لحظه‌ای تغییر می‌کنند، در مرحله پایانی تنها حجم معاملات اهمیت دارد نه قیمت. این موضوع برای کسانی که می‌خواهند با قطعیت کامل در یک قیمت مشخص معامله کنند، مناسب است. برای مثال:

• سرمایه‌گذارانی که براساس تحلیل قیمت پایانی تصمیم می‌گیرند
• صندوق‌های سرمایه‌گذاری که نیاز به معامله در قیمت مرجع دارند
• معامله‌گرانی که می‌خواهند بدون دغدغه نوسان، سهام خود را خرید یا فروش کنند

این سیستم قیمت‌گذاری ثابت معاملات پایانی TAL، یکی از عوامل کلیدی در کاهش ریسک معاملاتی و افزایش اعتماد به بازار است.

محدودیت در ویرایش یا ایجاد سفارش

زمان معاملات در TAL بسیار محدود است و تنها ۱۵ دقیقه پس از پایان ساعت رسمی بازار ادامه دارد. در این بازه زمانی کوتاه، معامله‌گران می‌توانند سفارش‌های جدید ثبت کنند، اما یکی از محدودیت‌های چنین سیستمی این است که امکان ویرایش یا لغو سفارشات وجود ندارد. به محض اینکه سفارش خرید یا فروش ثبت شد، قطعی است و تا زمان تطبیق با سفارش مقابل یا پایان زمان معاملات پایانی TAL، در سامانه باقی می‌ماند.

این محدودیت جلوی سفته بازی را می‌گیرد که ممکن است طی آن افراد حاضر با ثبت و لغوهای مکرر، بازار را دستکاری کنند. ثانیاً، با توجه به کوتاه بودن زمان این مرحله، امکان پردازش سریع سفارشات فراهم می‌شود و معاملات به‌صورت منظم انجام می‌شوند.

نکته مهم دیگر این است که سفارشات ثبت شده در معاملات پایانی TAL، صرفاً برای همان جلسه معاملاتی معتبر هستند و در صورت عدم تطبیق، به روز بعد منتقل نمی‌شوند. این یعنی اگر در ۱۵ دقیقه معاملات پایانی، سفارش شما با سفارش مقابل تطبیق پیدا نکند، باید در روز بعد مجدداً اقدام به ثبت سفارش کنید.

اقدامات شرکتی و نظارتی

سازمان بورس و اوراق بهادار به‌عنوان متولی نظارت بر بازار سرمایه، در شرایط خاص برخی نمادها را از معاملات پایانی TAL محروم می‌کند یا محدودیت‌های ویژه‌ای برای آن‌ها اعمال می‌گردد. این تصمیمات معمولاً بر اساس وضعیت شرکت، حجم معاملات، نوسانات غیرعادی یا اقدامات شرکتی مانند افزایش سرمایه، تغییر در ساختار سهام یا سایر رویدادهای مهم اتخاذ می‌شود.

برخی از شرایطی که منجر به محدودیت در TAL می‌شود، عبارتند از:

• نمادهایی که در مرحله پیش‌گشایش یا توقف معاملاتی قرار دارند
• سهامی که دستخوش تغییرات عمده شرکتی هستند
• نمادهایی که به دلایل نظارتی تحت بررسی قرار گرفته‌اند

این نظارت‌ها برای حفظ سلامت بازار و جلوگیری از معاملات مشکوک یا غیرعادلانه طراحی شده‌اند. اگر می‌خواهید در این سیستم معامله کنید، باید قبل از هر جلسه، از وضعیت نمادهای مورد نظر خود اطمینان حاصل کنید و بررسی کنید که آیا نماد مورد نظرتان امکان ترید در معاملات پایانی TAL را دارد یا خیر. این اطلاعات از طریق سایت شرکت مدیریت فناوری بورس تهران و سامانه‌های معاملاتی در دسترس است.

جمع‌بندی

اگر می‌خواهید پس از مشخص شدن قیمت نهایی روز، در یک سطح قیمتی ثابت و بدون نوسان معامله کنید، معاملات پایانی TAL بورس مناسب شماست. این مکانیزم با ایجاد استقلال کامل از بازار عادی، افزایش نقدشوندگی و همسویی با استانداردهای جهانی، به تعمیق و شفافیت بازار سرمایه کمک می‌کند.